Bir bayrağın kumaşı kanuna yazılır mı?
Yazılmış.
Hem de Cumhuriyet'in en önemli yıllarında.
29 Mayıs 1936'da Türkiye Büyük Millet Meclisi Türk Bayrağı Kanunu'nu kabul ederken yalnızca ayın, yıldızın ve kırmızı zeminin nasıl olacağını tarif etmedi.
Bayrağın hangi kumaştan yapılacağını da söyledi:
“Yerli şali.”
Bugün neredeyse unuttuğumuz bu kelime, bizi Türk bayrağından Ankara'ya, Ankara'dan da tiftik keçisine götüren şaşırtıcı bir hikâyenin kapısını açıyor.
ŞALİ NEYDİ?
Şali, esas olarak tiftikten dokunan ince bir kumaştı. Ankara tiftiği ise yüzyıllar boyunca Anadolu'nun en değerli ürünlerinden biriydi.
İşte 1936'da Türk bayrağının standardı tartışılırken Meclis'te yalnız bayrağın şekli değil, kumaşı da mesele oldu.
Kanunun birinci maddesi sonunda şöyle yazıldı:
“Türk bayrağı... al zemin üzerine beyaz ay-yıldız konmak şartile, yerli şaliden yapılır.”
Şali bulunamazsa başka kumaş kullanılabilmesine de izin veriliyordu. Fakat bunun için bile dönemin en büyük mülkiye amirinin izni gerekiyordu.
Demek ki mesele yalnız kumaş değildi.
Devlet, bayrağın malzemesine kadar bir standart getiriyordu.
MECLİS'TEKİ İLGİNÇ TARTIŞMA
Kanunun görüşülmesi sırasında Çanakkale milletvekili Ziya Gevher Etili önemli bir itirazda bulundu.
Metinde yalnız “şali” denilmesini yeterli görmedi.
Çünkü şali dışarıdan da gelebilirdi.
Önerisi açıktı:
“Yerli şali” denilsin.
Komisyon bunu kabul etti.
Ardından Yozgat milletvekili Süleyman Sırrı İçöz söze girdi:
“Tiftikten yaparız, tiftikten.”
Bir başka cümlesi ise neredeyse şiir gibidir. Tiftikten yapılan şalilerin dalgalandıkça ayrı bir güzellik verdiğini anlatıyordu.
Bugün gökyüzünde dalgalanan Türk bayrağına bakarken pek azımız onun tarihinde Ankara keçisinin de bulunduğunu bilir.
NEDEN BÖYLE BİR KANUNA İHTİYAÇ DUYULDU?
Asıl hikâye burada başlıyor.
Cumhuriyet kurulmuştu ama ülkenin her tarafındaki bayraklar aynı değildi.
Kumaş değişiyordu.
Kırmızının tonu değişiyordu.
Ay-yıldızın biçimi değişebiliyordu.
Hatta bakımsız ve kirlenmiş bayraklar kullanılıyordu.
Manisa milletvekili Kazım Nami Duru, Meclis'teki görüşmelerde Afyonkarahisar'da gördüğü bir törenden söz etti.
Sokaklara ve dükkânlara bayraklar asılmıştı. Fakat anlattığına göre bazıları lekeli, çamurlu ve kötü durumdaydı.
Duru'nun itirazı yalnız estetik değildi:
Bayrak milletin temsilcisiyse herkes istediği biçimde bayrak yapamamalıydı.
İşte 1936 düzenlemesinin ruhu biraz da burada saklıdır.
Cumhuriyet yalnız yeni bir bayrak yaratmıyordu; Osmanlı'dan devraldığı ay-yıldızlı al bayrağı standartlaştırıyordu.
AY VE YILDIZ DA ÖLÇÜYE BAĞLANDI
Türk bayrağının ayı ve yıldızı ressamın göz kararına bırakılmadı.
Bayrağın eni temel ölçü kabul edildi.
Boyu, hilalin dış ve iç daireleri, yıldızın çapı ve bunların birbirlerine olan uzaklıkları geometrik oranlarla belirlendi.
Böylece İstanbul'daki bayrakla Ankara'daki, Edirne'dekiyle Kars'taki bayrağın aynı devlet sembolünü taşıması amaçlandı.
Bayrak artık yalnız “kırmızı kumaş üzerine ay-yıldız” değildi.
Matematiksel olarak tarif edilmiş bir devlet sembolüydü.
1937: İŞ DAHA DA AYRINTILANDI
Kanunun ardından 28 Temmuz 1937'de Türk Bayrağı Nizamnamesi kabul edildi.
Kararnamenin altında Cumhurbaşkanı olarak Mustafa Kemal Atatürk'ün, Başvekil olarak İsmet İnönü'nün ve dönemin bakanlarının isimleri bulunuyordu.
Artık mesele yalnız bayrağın nasıl yapılacağı değildi.
Nerede çekileceği, ne zaman indirileceği, hangi törenlerde kullanılacağı ve devlet hayatındaki yeri ayrıntılı kurallara bağlanıyordu.
Cumhuriyet kendi sembolünün hukukunu oluşturuyordu.
BAYRAĞIN RENGİ NEDEN “KIRMIZI” DEĞİL DE “AL”?
Kanun özellikle “kırmızı” yerine “al zemin” ifadesini kullanıyordu.
Bu da tesadüf değildi.
Türkçede “al”, sıradan bir renk tarifinin ötesinde çok eski bir kelimedir. Türk kültüründe sancakla, hâkimiyetle ve tarihsel hafızayla birlikte yaşamıştır.
Nitekim bugün de Anayasa Türk bayrağını “beyaz ay yıldızlı al bayrak” diye tarif eder.
EFSANELERLE GERÇEKLERİ AYIRMAK
Türk bayrağının ay ve yıldızının kökeni konusunda çok sayıda anlatı vardır.
En meşhuru, savaş meydanında şehitlerin kanına yansıyan ay ve yıldız hikâyesidir.
Güçlü ve etkileyici bir millî anlatıdır.
Fakat tarih ile efsaneyi birbirinden ayırmak gerekir.
Ay ve yıldız sembolleri Türk ve Osmanlı dünyasında Cumhuriyet'ten çok daha önce kullanılıyordu. Bugünkü biçime giden süreç de bir gecede ortaya çıkmadı; uzun bir tarihsel gelişmenin sonucuydu.
Cumhuriyet'in yaptığı önemli şeylerden biri, devraldığı bu sembolü kesin ölçülere ve hukuki kurallara bağlamak oldu.
VE HİKÂYE YENİDEN ANKARA'YA DÖNÜYOR
Bence hikâyenin en güzel tarafı burada.
Ankara'nın tiftik keçisi...
Yüzyıllarca dünyanın aradığı o parlak, ince lif...
Ankara'nın sof ve şali dokumacılığı...
Ve Cumhuriyet'in Türk Bayrağı Kanunu.
Hepsi bir noktada buluşuyor.
1936 yılında Meclis, Türk bayrağının kumaşını tarif ederken “yerli şali” diyordu.
Yani Ankara'nın bugün çoğu kişinin yalnızca eski fotoğraflardan bildiği tiftik kültürü, Cumhuriyet'in en güçlü sembollerinden birinin hukuk tarihinde de karşımıza çıkıyordu.
Belki de Türk bayrağının bilinmeyen hikâyesinin en güzel cümlesi budur:
Bir millet bayrağını yalnız renginden ve sembollerinden yaratmaz.
Onu bazen kendi toprağının ürünüyle de dokur.
Ve 1936'da Cumhuriyet, ay-yıldızlı al bayrağını tarif ederken yalnız gökyüzüne bakmamıştı.
Bir gözü de Anadolu'nun tezgâhlarında, yerli üretimde ve Ankara'nın tiftiğindeydi.
