Ankara’nın başkent oluşunu çoğu zaman yeni binaların, geniş caddelerin ve devlet kurumlarının yükselişiyle anlatıyoruz. Oysa başkentlik, şehrin yalnızca görünüşünü değil, yönetim haritasını da değiştirdi. Ankara büyüdükçe ilçeleri yeniden kuruldu, sınırları genişledi; çevresindeki kasabalar ve köyler zamanla büyükşehrin parçası oldu.
Önce önemli bir ayrımı yapmak gerekiyor: Ankara’nın il nüfusu ile şehir merkezinin nüfusu aynı şey değil. Ankara ili, kırsal ilçeleriyle birlikte sayılırken şehir nüfusu merkezde yaşayanları gösteriyor. İl sınırlarının ve büyükşehir belediyesinin yetki alanının zamanla genişlemesi de nüfus rakamlarını karşılaştırırken dikkate alınmalı.
Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımı olan 1927’de Ankara ilinin nüfusu yaklaşık 405 bin, şehir merkezinin nüfusu ise 74 bin 553 kişiydi. Başkent, henüz küçük bir şehir görünümündeydi; ancak devlet kurumlarının yerleşmesi ve yeni bir başkent kurma iradesi, bu görünümü kısa sürede değiştirecekti. Ankara’nın ilk yıllarındaki hızlı nüfus artışında kamu kurumlarının gelişmesi ve Anadolu’nun farklı bölgelerinden gelen göç etkili oldu. Ankara Valiliği, özellikle 1927–1935 ile 1950–1955 dönemlerindeki artışa dikkat çekiyor.
1927 sayımındaki idari tablo, bugünkü Ankara’dan oldukça farklıydı. Vilayet merkezi dışında Ayaş, Bala, Beypazarı, Çubukâbâd, Haymana, Kalecik, Keskin, Nallıhan, Polatlı ve Yabanabad kazaları bulunuyordu. Bugünkü adlarla düşünürsek Yabanabad, Kızılcahamam’ın eski adıydı; Çubukâbâd da Çubuk çevresini ifade ediyordu. Bu nedenle “Ankara’nın ilçeleri başkent olduktan sonra birer birer eklendi” demek yanıltıcı olur: Bazı yerleşimler zaten kaza statüsündeydi; sonraki yıllarda değişen, bu birimlerin adları, sınırları ve ilçe statüleri oldu.
Başkent merkezinin idari yapısı ise şehrin yayılmasıyla birlikte şekillendi. Çankaya 1936’da ilçe oldu. 1950’lerden itibaren şehir merkezi çevresine doğru genişlerken Altındağ ve Yenimahalle gibi ilçeler de merkezdeki büyümenin yeni idari çerçevesini oluşturdu. 1950’de şehir merkezinin nüfusu 286 bin 781’e ulaşmıştı; Ankara ili genelinde ise 819 bin 693 kişi yaşıyordu. Bu iki rakam arasındaki fark, başkentin çevresindeki kırsal ilçelerin de Ankara ili nüfusuna dâhil olduğunu hatırlatıyor.
Büyüme, yalnızca nüfusun artması değildi. Şehir yeni konut alanlarıyla dışa doğru yayıldı; eski merkezle çevresindeki yerleşimler arasındaki mesafe giderek kapandı. Gecekondulaşma, yeni mahalleler ve planlı toplu konut alanları bu genişlemenin farklı yüzlerini oluşturdu. Ankara’nın ilçeleri de bu fiziksel yayılmaya eşlik ederek çoğaldı.
1983’te çıkarılan düzenlemeyle Keçiören, Mamak, Gölbaşı ve Sincan ilçe oldu. 1984’te Ankara’da büyükşehir yönetimi kuruldu. Böylece “Ankara’nın ilçeleri” denildiğinde iki ayrı idari düzeyden söz etmek gerekti: Bir yanda Ankara ilinin ilçeleri, diğer yanda büyükşehir belediyesi sınırları içindeki merkez ilçeler.
Sonraki genişleme dalgaları, başkentin yakın çevresini de büyükşehir yönetimine kattı. 2004’te büyükşehir sınırları genişletilerek merkez ilçelerin çevresindeki yerleşimler bu yapıya alındı. 2012’de kabul edilen 6360 sayılı yasayla büyükşehir belediyesinin sınırı il sınırına kadar genişledi; Ankara’nın büyükşehir alanı içindeki ilçe sayısı 25’e çıktı. Bu düzenleme, Ankara’nın yalnızca merkezde büyümediğini, geniş bir kırsal çevreyi de aynı büyükşehir yönetimi içinde topladığını gösteriyordu.
Bugün Ankara’nın 25 ilçesi var. Ancak bu sayı, başkentin kesintisiz biçimde yapılaşmış tek bir kent olduğu anlamına gelmiyor. Beypazarı, Nallıhan, Polatlı, Haymana ve Şereflikoçhisar gibi merkezden uzak ilçeler de Ankara Büyükşehir Belediyesi sınırlarında; buna karşılık kentin yoğun ve kesintisiz yapılaşmış alanı esas olarak merkez ilçelerde toplanıyor. İdari sınır ile kentsel alanı birbirine karıştırmamak gerekiyor.
Ankara’nın büyüme çizgisi nüfus rakamlarında da görülüyor. 1927’de yaklaşık 405 bin olan il nüfusu, 2000’de 4 milyon 7 bin 860’a, 2025’te ise 5 milyon 910 bin 320’ye ulaştı. Fakat bu uzun dönemli artışı yalnızca başkent merkezinin büyümesi gibi okumak doğru olmaz: İlçelerin idari yapısı ve belediye sınırları da bu süreçte değişti.
Başkent olduktan sonra Ankara’ya yalnızca yeni binalar eklenmedi. Önce yönetim kurumları yerleşti, sonra göçle nüfus arttı; şehir çevreye yayıldı ve çevresindeki yerleşimler farklı tarihlerde ilçe, merkez ilçe ya da büyükşehir sınırı içine alındı. Ankara’nın haritası, başkentliğin yüz yılı boyunca bu nedenle birkaç kez yeniden çizildi.
Bir gün Ankara’nın ilçelerinin hikâyesini yeniden okurken, yalnızca “hangi ilçe ne zaman kuruldu?” diye değil, “başkent hangi ihtiyaçla, hangi yöne doğru büyüdü?” diye de sormak gerekiyor. Çünkü bu ilçeler, Ankara’nın büyüme grafiğinin yalnızca idari işaretleri değil; başkentin nasıl bir kent hâline geldiğinin de izleri.
Kaynaklar
Ankara Valiliği, “Nüfus ve İdari Durum”; Ankara Büyükşehir Belediyesi, “Tarihçe” ve “Büyükşehir Sınırı 3 Kat Büyüdü”; TÜİK, “Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2025”; Ankara vilayetinin 1927 dönemi idari yapısına ilişkin akademik çalışmalar.
