Saat dokuzu beş geçiyordu; emanet hâlâ yolda
10 Kasım 1938 sabahı Dolmabahçe Sarayı’nda saat dokuzu beş geçerken bir ömür sona erdi. Fakat o saatin ardından Türkiye’nin hafızasında yalnızca bir kayıp değil, devredilmiş büyük bir sorumluluk kaldı.
Mustafa Kemal Atatürk’ü her 10 Kasım’da aynı fotoğrafların, aynı sirenlerin ve aynı birkaç cümlenin içinden anıyoruz. Oysa bazen bir insanın ardından bıraktığı en derin iz, meydanlarda yükselen sözlerde değil; sessizce yazdığı bir belgede saklıdır.
Atatürk, hastalığının ağırlaştığı 5 Eylül 1938’de, Dolmabahçe’de el yazısıyla vasiyetini kaleme aldı. Ertesi gün kapalı zarfı notere teslim etti. Bu, yalnızca mal varlığının nasıl paylaşılacağını belirleyen bir hukuk belgesi değildi. Satırlarında ailesine, yakınlarına, eğitime ve Cumhuriyet’in kültür kurumlarına uzanan bir gelecek tasavvuru vardı.
Vasiyetinde, mal varlığından elde edilecek yıllık gelirden yakınlarına belirli ödemeler yapılmasını; kalan tutarın ise yarı yarıya Türk Tarih Kurumu ile Türk Dil Kurumu’na ayrılmasını istedi. Bir ülkenin kurucusu, ömrünün sonbaharında, ardında yalnızca anıtlar ve nutuklar bırakmayı düşünmüyordu. Bu toprakların tarihini araştıracak, dilini inceleyecek kurumların yarınını da düşünüyordu.
Burada durup sormak gerekiyor: Bir milletin geleceği, yalnızca sınırlarını korumakla mı kurulur? Yoksa kendi tarihini bilmesi, dilini geliştirmesi, dünyayı akılla kavraması da o geleceğin vazgeçilmez şartı mıdır?
Atatürk’ün son ayları, bu sorunun cevabını kendi içinde taşıyor. Hastalığı ilerlerken bile ülke meselelerinden kopmadı. 29 Ekim 1938’de Cumhuriyet’in on beşinci yılı için Türk ordusuna gönderdiği mesajı yayımlandı. 1 Kasım’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılış nutkunu, kendisi katılamadığı için Başbakan Celâl Bayar okudu. Nutkunda imardan sağlığa, ekonomiden eğitime ve kültüre uzanan meseleleri ele aldı; üniversitelerin gelişmesi, gençlerin yetişmesi, Türk Tarih ve Türk Dil kurumlarının çalışmaları üzerinde durdu.
O günlerde bedeni Dolmabahçe’de güçten düşerken zihni ülkenin yarınına dönüktü. Bu, ölüm karşısında söylenmiş bir kahramanlık cümlesi değil; belgelerde ve tarihlerde görülen sade bir gerçek.
8 Kasım’da sağlık durumunun ağırlaştığını bildiren raporlar yayımlandı. İki gün sonra, 10 Kasım sabahı saat 09.05’te Atatürk hayata gözlerini yumdu. Ardından İstanbul’dan Ankara’ya uzanan bir cenaze yolculuğu başladı. Dolmabahçe’den alınan naaşı önce Yavuz zırhlısıyla İzmit’e, oradan trenle Ankara’ya getirildi. 21 Kasım’da Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine konuldu. Yaklaşık on beş yıl sonra, 10 Kasım 1953’te Anıtkabir’e taşındı.
Bu yolculuğun kendisi de bir hafıza haritası gibidir: İstanbul’da başlayan yas, Ankara’da kurulan Cumhuriyet’in başkentinde ortak bir uğurlamaya dönüştü; geçici kabir, milletin kendi elleriyle inşa ettiği kalıcı bir anıtın eşiği oldu. Fakat Atatürk’ün mirasını yalnızca taşta, mermerde ve törende ararsak, asıl emanetin yanından geçebiliriz.
Çünkü onun vasiyetinde bir ders, son Meclis nutkunda bir yön vardı: Cumhuriyet, tamamlanmış ve dokunulmaz bir hatıra değildir. Her kuşağın bilgiyle, akılla ve yurttaşlık bilinciyle yeniden taşıması gereken bir ortak hayat fikridir. Tarih kurumlarına bırakılan kaynak da, üniversiteler ve gençler üzerine kurulan cümleler de bu düşüncenin parçalarıdır.
10 Kasım, elbette bir yas günüdür. Ama yas, yalnızca geçmişe bakmakla tamamlanmaz. Bazen insanı, kaybettiği kişinin bıraktığı sorumluluğun karşısında da durdurur. Atatürk’ü anmak; onun adını tekrar etmek kadar, akla ve bilime dayalı bir ülke idealini gündelik hayatımızda savunmaktır. Birbirimizle konuşurken, çocuklarımızı yetiştirirken, tarihi araştırırken ve Cumhuriyet’in kurumlarına sahip çıkarken…
Saat dokuzu beş geçiyor. Sirenler susuyor, insanlar yollarına devam ediyor. Fakat Atatürk’ün ardında bıraktığı emanet, bir törenin bitişiyle sona ermiyor. Onu her 10 Kasım’da yeniden hatırlatan da belki tam olarak bu: Bir insan hayattan ayrılabilir; düşüncesinin ve kurduğu Cumhuriyet’in sorumluluğu, yaşayanların omzunda kalır.
