Modern Orta Doğu tarihinin en uzun soluklu ve en katı rejimlerinden birinin temelleri, 1970 yılının Kasım ayında Suriye’nin başkenti Şam’da atıldı. 1946’daki bağımsızlığından bu yana ardı arkası kesmeyen askerî darbeler, sokak çatışmaları ve iktidar kavgalarıyla sarsılan Suriye, Savunma Bakanı Hafız Esad’ın kansız ama son derece planlı bir askerî müdahaleyle tüm yetkileri tek elde topladığı yeni bir döneme girdi.
Resmî söylemde bir darbe olarak değil, ülkeyi ve partiyi "doğru çizgiye" döndüren "Düzeltici Hareket" (El-Harekâtü’t-Tashîhiyye) adıyla pazarlanan bu süreç, sadece bir adamın yükselişi değil; aynı zamanda Nusayri azınlığın devlet mekanizmasını tamamen ele geçirmesinin ve Suriye’nin yarım asırlık Esad hanedanlığına kilitlenmesinin miladı oldu.
DARBEYE GİDEN YOL
Suriye’de 1963 yılında Baas Partisi’nin darbeyle iktidara gelmesinden sonra, ordu ve parti içinde sol/Marksist radikaller ile pragmatistler arasında şiddetli bir iktidar mücadelesi başladı.
-
Salah Cedid ile Hafız Esad Çatışması: 1966 yılında yapılan iç darbeyle aşırı sol kanadın lideri Salah Cedid fiilî iktidarı ele geçirmiş, ordu içindeki kurmay subaylardan Hafiz Esad ise Savunma Bakanlığı koltuğuna oturmuştu. Cedid ve ekibi, ülkeyi aşırı seküler, tavizsiz bir sosyalist modelle yönetmek istiyor, ekonomide radikal kamulaştırmalar yapıyordu. Hafız Esad ise bu aşırı uç politikaların ülkeyi felakete sürüklediğini savunuyordu.
-
1967 Altı Gün Savaşı Fiyaskosu: Esad’ın Savunma Bakanı olduğu dönemde, Suriye’nin Golan Tepeleri’ni İsrail’e karşı utanç verici bir hızla kaybetmesi iktidar içindeki çatlağı derinleştirdi. Cedid kanadı Esad’ı suçlarken, Esad ordunun siyasallaştırılmasından ve liyakatsizlikten yakınıyordu.
-
Ürdün Krizi (Kara Eylül, 1970): 1970 yılının Eylül ayında Ürdün Kralı Hüseyin’in Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) güçlerini kanlı bir şekilde ezmesi (Kara Eylül) üzerine, Salah Cedid yönetimi Ürdün’deki Filistinlilere destek için Suriye ordusunu sınırdan Ürdün içine sürdü. O dönem Hava Kuvvetleri Komutanı olan Hafız Esad, bu askeri maceranın ülkeyi uluslararası yalnızlığa ve savaşa iteceğini belirterek hava desteği sağlamayı reddetti. Hava desteğinden yoksun kalan Suriye tankları geri çekilmek zorunda kaldı. Bu kriz, iki lider arasındaki iplerin tamamen kopmasına neden oldu.
'DÜZELTİCİ HAREKET' NASIL GERÇEKLEŞTİ?
Ürdün krizindeki anlaşmazlığın ardından Salah Cedid, Baas Partisi'nin olağanüstü kongresini toplayarak Hafız Esad ile Genelkurmay Başkanı Mustafa Tlas’ı görevden almak için hamle yaptı. Ancak Esad, bu hamleyi bekliyordu ve çoktan hazırlığını tamamlamıştı.
-
Sessiz ve Kansız Operasyon: 13 Kasım 1970 gecesi Esad’a sadık birlikler başkent Şam’daki stratejik noktaları, radyo ve televizyon binalarını, telefon santrallerini hiçbir direnişle karşılaşmadan ele geçirdi.
-
Tutuklamalar: Salah Cedid, Devlet Başkanı Nureddin el-Atassi ve Baas partisinin diğer radikal liderleri evlerinden ev hapsine alınarak tutuklandı (Cedid, hayatının geri kalanını -yaklaşık 23 yılını- Şam hapishanelerinde geçirecek ve 1993'te cezaevinde ölecektir).
-
"Düzeltici Hareket" Bildirisi: 16 Kasım 1970’te yayımlanan resmi bildiriyle, bu müdahalenin bir darbe değil, önceki yönetimin "aşırılıklarını, baskılarını ve hatalarını düzelten" ulusal bir reform hareketi olduğu ilan edildi.
SURİYE İÇİN ÖNEMİ
Hafız Esad’ın iktidarı ele geçirmesi, Suriye’de on yıllardır süren askeri darbeler zincirine son noktayı koydu. Esad, kurduğu demir yumruk rejimiyle ülkeye dışarıdan "istikrar" getirdi, ancak bunu toplumu tamamen boğarak başardı:
-
Rejimin Mezhepsel Dönüşümü: Ülke nüfusunun azınlık bir kesimini oluşturan Nusayriler (Aleviler), Esad döneminde ordunun, istihbaratın ve devletin kilit noktalarını tamamen ele geçirdi. Suriye, seküler bir Arap milliyetçiliği kisvesi altında azınlık otoritesine dayanan bir aile diktatörlüğüne evrildi.
-
Ekonomik Pragmatizm: Cedid’in katı sosyalist ekonomi politikaları törpülendi; özel sektöre sınırlı alanlar açıldı ve Şam/Halep tüccar sınıfı ile rejim arasında zımni bir ittifak kuruldu.
-
Mutlak İktidar (1971): Şubat 1971’de geçici bir anayasa yayımlayan Esad, Mart 1971’de düzenlenen göstermelik halk oylamasında %99,2 oranında oy alarak Suriye’nin yeni Cumhurbaşkanı seçildi.
TÜRKİYE'NİN DARBEYE BAKIŞI
1970 yılında Türkiye’de Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi iktidardaydı ve ülke kendi içindeki çalkantılı siyasi süreçlerle (12 Mart muhtırasına giden yolda) boğuşuyordu.
-
Güvenlik Kaygısı ve Temkinli Yaklaşım: Ankara, güney sınırındaki komşusu Suriye’de radikal sol ve Sovyet yanlısı Salah Cedid yönetiminin devrilmesini ilk başta stratejik bir rahatlama olarak değerlendirdi. Ancak Hafız Esad’ın iktidara gelir gelmez orduyu Sovyet silahlarıyla modernize etmesi ve anti-emperyalist/sert Arap milliyetçisi söylemleri Ankara’da alarm zillerinin çalmasına neden oldu.
-
Su Damlaları ve Fırat Krizleri: 1970’lerden itibaren Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında Fırat ve Dicle suları üzerinde barajların inşa edilmeye başlanması, Şam ile Ankara arasında su paylaşımı krizlerini tetikledi. Esad rejimi, Türkiye’yi "bölgesel bir tehdit" olarak görüp PKK terör örgütünü yıllar boyunca açıkça destekleyerek (Öcalan'ı ülkesinde barındırarak) bu jeopolitik rekabeti sıcak bir çatışma eşiğine taşıdı.
AZ BİLİNENLER
1. Aslında Pilot Olmak İstemişti
Hafız Esad, gençlik yıllarında siyasete atılmadan önce tutkulu bir pilot olmak istiyordu. Homs Askeri Akademisi'nden mezun olduktan sonra Halep'teki uçuş okuluna katılarak Hava Kuvvetleri'ne girdi. Ancak 1950'lerde dönemin siyasi çalkantıları sırasında ordu içinde tasfiye edilme tehlikesi yaşayınca askeri kariyeri zora girmiş, onu iktidara taşıyan süreç pilot kabininden entelektüel ve askeri komite toplantılarına evrilmiştir.
2. "Düzeltici Hareket"in Aslında Kanlı Tasfiyeler İçermesi
Rejim tarafından her yıl milli bayram olarak kutlanan "16 Kasım Düzeltici Hareketi", resmi tarihte "kansız ve barışçıl bir reform" olarak anlatılır. Oysa ki darbe gecesi ve hemen sonrasında Esad’a biat etmeyen ya da sadakatinden şüphe edilen yüzlerce subay ve parti kadrosu geç saatlerde tutuklanmış, bir kısmı sessizce tasfiye edilmiş veya cezaevlerinde işkenceye uğramıştır.
3. Kendisini "Suriye'nin Koruyucu Babası" Olarak Konumlandırması
Esad, iktidarı boyunca kendisini bir diktatörden ziyade ülkeyi dış tehditlerden (özellikle İsrail'den) koruyan merhametli ama sert bir "baba" (El-Abid) figürü olarak pazarladı. Şam sokaklarında her köşe başını süsleyen devasa portreleri, onun bu imajı zihinlere kazıma taktiğinin bir ürünüydü.
Hafız Esad’ın 1970’teki darbesi; Suriye’nin kronik sokak kaosunu bitirmiş gibi görünse de, ülkeyi demir kafesli bir istibdat rejimine mahkûm etmiş, yarım asır boyunca Orta Doğu’nun en kanlı trajedilerinin zeminini hazırlayan kalıcı bir otoriterliğin kapısını aralamıştır.
