Bir kente karşı suç işlenebilir mi?
Hukuk kitaplarında suçun tanımı bellidir; bir eylemin suç sayılması için kanunda karşılığının bulunması gerekir. Burada sözünü ettiğimiz “kent suçları” ise hukuki bir suçlama değil. Kentin ortak yaşamını, belleğini ve geleceğini zedeleyen kararları sorgulamak için kullanılan bir kavram.
Çünkü kent, yalnızca binaların, yolların ve meydanların toplamı değildir. İnsanların yaşadığı, çalıştığı, birbirine rastladığı; çocukların oyun oynadığı, yaşlıların soluklandığı, kuşakların ortak anılar biriktirdiği bir yerdir. Bir kentte alınan kararlar da bu hayatın nasıl süreceğini belirler.
Bir parkın yapılaşmaya açılması, yalnızca yeşil alanın azalması değildir. Çocukların oyun oynayacağı, komşuların karşılaşacağı, insanların soluklanacağı bir ortak alanın eksilmesidir. Tarihî bir yapının ortadan kalkması da yalnızca eski bir binanın kaybı sayılmaz; kentin geçmişiyle kurduğu bağın zayıflamasıdır. Kıyıların, meydanların ve sokakların herkesin kullanımına açık olmaktan çıkması, kentte yaşama imkânlarının daralmasıdır.
Bu yüzden kente karşı işlenen zararları konuşurken şu soruyu sormak gerekir: Bir karar kente ne kazandırıyor, kentliden ne götürüyor?
Kent hakkı dediğimiz şey, kentte barınma ve hizmetlerden yararlanmanın ötesine geçer. Kent sakinlerinin yaşadıkları yerin geleceği üzerinde söz sahibi olmasını da içerir. Bir mahalle değişirken orada yaşayanların görüşü alınmıyorsa, plan kararlarının etkisi açıkça anlatılmıyorsa, kentli kendi hayatını belirleyen süreçlerin dışında bırakılıyor demektir.
Planlama, bu nedenle yalnızca harita üzerinde çizgiler belirlemek değildir. Bir alanın nasıl kullanılacağına karar verirken kamusal yararı gözetmek; bugünün ihtiyaçlarını değerlendirirken geleceğin yüklerini de hesaba katmaktır. Bir kararın ekonomik getirisi olabilir. Ancak bu getiri, trafik yoğunluğuna, altyapı yetersizliğine, yeşil alan kaybına ya da insanların yaşadıkları yerden uzaklaşmasına yol açıyorsa, hesabın tamamı yapılmış sayılmaz.
Kentsel dönüşüm bu tartışmanın en önemli başlıklarından biridir. Dayanıksız yapıların yenilenmesi, insan hayatını korumak için gereklidir. Fakat dönüşümün başarısı yalnızca yeni binaların yapılmasıyla ölçülemez. İnsanların güvenli konutlara kavuşurken mahalleleriyle, komşularıyla ve gündelik yaşamlarıyla bağlarını sürdürebilmesi de önemlidir. Bir yapı yenilenirken orada yaşayanların yaşam koşulları ağırlaşıyor, insanlar kent çeperlerine taşınmak zorunda kalıyor ya da sosyal bağlar kopuyorsa, dönüşümün kime yarar sağladığını yeniden sormak gerekir.
Kentteki adaletsizlik bazen gözle görülür bir duvar ya da yıkım olarak karşımıza çıkar; bazen de her gün tekrarlanan bir yolculukta, hizmetlere ulaşmak için harcanan zamanda, temiz havaya ve yeşil alana erişimde belirir. Kentin imkânları belli bölgelerde toplanırken yükleri başka bölgelerde birikiyorsa, mesele yalnızca mimari değil, aynı zamanda mekânsal adalettir.
Elbette her değişim kente zarar vermez. Kentler değişir; yeni ihtiyaçlara göre gelişir. Önemli olan, bu değişimin nasıl planlandığı ve kimin hayatını gözettiğidir. Bir kenti korumak, onu olduğu yerde dondurmak anlamına gelmez. Korunması gereken, kentte yaşayanların ortak yaşam hakkı; geçmişle gelecek arasında kurulan bağ ve kamusal alanın herkese açık niteliğidir.
“Kente karşı suç” derken bir mahkeme hükmü vermiyoruz. Ama bir uyarıda bulunuyoruz: Kentin ortak varlıkları, yalnızca kısa vadeli çıkarların konusu değildir. Park, meydan, tarihî yapı, güvenli konut ve erişilebilir ulaşım; kentte yaşayan herkesin hayatına dokunur.
Öyleyse asıl soru şudur: Bir kenti kim, hangi kararla ve kimin adına değiştiriyor? Bu sorunun yanıtı açık değilse, kent adına verilen kararları yeniden konuşmanın zamanı gelmiş demektir.
