Atatürk’ün fotoğraflarına bakarken çoğu zaman önce yüzündeki ifadeye, sonra duruşuna takılırız. Biraz daha dikkatle baktığımızda ise kıyafetinin de bu güçlü görüntünün parçası olduğunu görürüz. Ceketinin kesimi, gömleği, şapkası, mendili… Her şey yerli yerindedir. Peki, bu şıklığın ardında kimlerin emeği vardı?
Atatürk’ün kıyafetlerini diken terziler arasında Levon Kordonciyan’ın adı öne çıkıyor. Ailenin bugünkü temsilcisi Levon Kordonciyan, büyük dedesi Levon Usta’nın Atatürk’le çalıştığını ve onun teşvikiyle terzilik eğitimi için Paris’e gittiğini anlatıyor. Altı yıl süren bu eğitimde frak, redingot ve jaketatay gibi dönemin özel kıyafetleri üzerine çalışmış. Türkiye’ye döndüğünde Atatürk’ün yanı sıra yaverlerinin ve milletvekillerinin de kıyafetlerini dikmiş. Bu bilgiler, ailenin kuşaktan kuşağa aktardığı hatıralara dayanıyor.
Aileden aktarılan anlatılara göre Atatürk, bazı kıyafetlerinin çizimlerini kendisi yapar, provalarını da terzisiyle birlikte takip ederdi. Levon Kordonciyan, dedesinin provalar için Pera Palas ve Park Oteli’ne gittiğini söylüyor. Atatürk’ün böbrek rahatsızlığı olduğu dönemde sırtı trikolu yelekler diktirdiği de ailenin anlattığı hatıralar arasında. Bir liderin gardırobuna dair bu ayrıntılar, dönemin resmî fotoğraflarında görmediğimiz daha kişisel bir alanı açıyor.
Levon Usta’nın Atatürk’le ilgili hatıraları da aile içinde yaşamış. Torununun aktardığına göre dedesi, Atatürk’ü “tam bir centilmen” diye anlatırmış. Atatürk yalnız kendi kıyafetlerine değil, çevresindekilerin görünüşüne de önem verirdi. Yaverlerinin de benzer bir giyim anlayışına sahip olmasını istemesi, kıyafeti ortak bir temsil dili olarak gördüğünü düşündürüyor. Bu, aileden gelen bir tanıklık; fakat Atatürk’ün kamusal görünüşe verdiği önemle de örtüşüyor.
Anıtkabir’deki giysi kayıtlarına baktığımızda bu özenin izlerini somut biçimde görüyoruz. Günlük kıyafetleri arasında koyu lacivert kruvaze bir takım; tüvit ceket ve golf tipi pantolon bulunuyor. Törenlerde giydiği frak ve smokinlerin yanında farklı şapka modelleri, ayrı yakalı gömlekler ve üzerine “G.M.K.” harfleri işlenmiş ipek mendiller de kayıtlı. Gardırobunda resmî davetlerden gündelik yaşama, gezilerden dinlenme saatlerine uzanan farklı parçalar var.
Kıyafetlerinin yalnızca modaya göre seçilmediği anlaşılıyor. Atatürk, Avrupa modasını yakından izlerken neyi nerede giyeceğini de biliyordu. Frakla resmî bir törene, daha rahat bir takımla günlük yaşama çıkıyordu. Terzisiyle kurduğu ilişki de hazır bir modeli alıp üzerine giyme ilişkisinden fazlasıydı: kumaş, kesim ve kullanım amacı üzerine düşünülen bir çalışma vardı.
Kaynaklarda Atatürk’ün terzileri arasında Arman ve Kemal Milaslı’nın adları da geçiyor. Ancak bu isimlerle ilgili aile hatıraları, bugün kamuya açık kaynaklarda Levon Kordonciyan ailesinin anlatıları kadar ayrıntılı görünmüyor. Bu nedenle terzilerin adlarını anarken, belgelenebilen bilgiyle sonradan aktarılan hikâyeleri birbirinden ayırmak gerekiyor.
Atatürk’ün şıklığı, iyi giyinme merakından ibaret değildi. Kıyafetini taşıma biçimi, duruşu ve bulunduğu ortama uygun seçimleri de bu görüntüyü tamamlıyordu. Terzi ailelerinin hatıraları bize işin arka odasını gösteriyor; müze kayıtları ise o emeğin ürünü olan giysileri bugüne taşıyor.
Belki de yıllar sonra hâlâ onun kıyafetlerini merak etmemizin nedeni budur: Bir ceketin, bir şapkanın ya da bir mendilin ardında yalnızca moda değil; özen, emek ve dönemin ruhu saklıdır.
