Ankara Kalesi’ne çıktığınızda önce surları görürsünüz.
Kalın taşlar, burçlar, kapılar…
İnsanın aklına hemen savaş gelir. Kuşatma, asker, savunma…
Ama benim aklıma başka bir soru takılıyor:
Bu kale kimi koruyordu?
Çünkü bir kalenin varlık nedeni yalnızca düşmanı dışarıda tutmak değildir. İçeride korunmaya değer bir hayat olması gerekir.
Bugün Kale’nin içinde dolaştığımızda eski Ankara evlerini görüyoruz. Avlular, ahşap çıkmalar, dar sokaklar, birbirine yaslanmış yapılar…
Fakat bunların büyük bölümü bize Ankara Kalesi’nin çok uzun tarihinin yalnızca son birkaç yüzyılını anlatıyor.
Peki daha öncesi?
Galatlar burada yaşarken evleri neredeydi?
Roma’nın Ankyra’sında insanlar nerede uyuyor, yemeklerini nerede pişiriyor, çocuklarını nerede büyütüyordu?
Bizans döneminde tehlike kapıya dayandığında Kale’nin içine çekilen insanlar nasıl bir mahallede yaşıyordu?
İşte burada Ankara’nın görüntüsü bulanıklaşıyor.
Çünkü elimizde Augustus Tapınağı var. Roma Hamamı var. Tiyatro var. Surlar var.
Ama evler yok.
Oysa bir şehri yalnızca tapınaklar, hamamlar ve devlet yapıları oluşturmaz.
Şehri asıl şehir yapan evlerdir.
Roma döneminde Ankyra, bugünkü Kale’nin içine sıkışmış küçük bir yerleşim değildi. Galatia eyaletinin önemli merkezi olarak bugünkü Ulus ve çevresine yayılan büyük bir kentti. Dolayısıyla Romalı Ankaralıların önemli bölümü surların bugün çevrelediği alanın dışında yaşıyordu.
Sonra tarih değişti.
Roma’nın güvenli dünyası parçalandıkça Ankara da küçüldü. Tehlike arttıkça hayat yeniden yüksek ve korunabilir alanlara çekildi.
Bizans döneminde Kale artık yalnızca yukarıdan şehri gözetleyen askerlerin bulunduğu bir yer değildi. Güvenliğin hayatın kendisine dönüştüğü dönemlerde surların arkasında siviller de vardı.
Ve belki Ankara tarihinin en çarpıcı görüntülerinden biri tam burada ortaya çıktı.
Roma’nın görkemli yapılarının taşları söküldü.
O taşların bir bölümü Kale’nin surlarına taşındı.
Bir zamanlar Roma Ankyra’sının ihtişamını taşıyan taş, yüzyıllar sonra Ankaralı bir ailenin canını koruyan duvara dönüştü.
Bugün surlara dikkatlice baktığınızda bunun izlerini hâlâ görebilirsiniz.
Sonra Selçuklular geldi.
Osmanlılar geldi.
Kale yine değişti.
Evler yapıldı, yıkıldı, yeniden yapıldı. Sokaklar daraldı, genişledi. Bir evin taşı başka bir evde kullanıldı. Bir kuşağın duvarı, başka bir kuşağın temel taşı oldu.
Ve sonunda bugün “eski Ankara” dediğimiz o görüntü ortaya çıktı.
Fakat yanıltıcı olan da bu.
Bugün gördüğümüz evler Ankara Kalesi’nin bütün hikâyesi değil.
Onlar yalnızca hikâyenin hayatta kalmayı başaran son sayfaları.
Altında ve arkasında Galatların Ankara’sı var.
Roma’nın Ankyra’sı var.
Bizans’ın korkuları var.
Selçuklunun, Osmanlının ve Cumhuriyet’e ulaşan Ankaralının hayatı var.
Belki o evlerin büyük bölümünü artık hiçbir zaman göremeyeceğiz.
Ama Ankara Kalesi’ne bir daha çıktığınızda yalnızca surlara bakmayın.
Dar bir sokağın ortasında durun.
Gözlerinizi kapatın.
Ve kendinize şu soruyu sorun:
Bu sokakta benden önce kaç Ankara yaşadı?
Çünkü bazen bir şehrin en büyük tarihi, ayakta kalanlarda değil…
kaybolanlarda saklıdır.
