Soğuk Savaş’ın en sert rüzgarlarının es sei, bloklar arası keskin sınırların henüz yumuşamaya başladığı bir dönemde, Türk dış politikasında ezber bozan çok kritik bir gelişme yaşandı. Türkiye Cumhuriyeti’nin 5. Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, 12-21 Kasım 1969 tarihleri arasında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ne (SSCB) resmi bir ziyaret gerçekleştirdi.
Bu seyahat, Türkiye’den Sovyetler Birliği’ne cumhurbaşkanı düzeyinde yapılan tarihteki ilk resmi ziyaret olma özelliği taşır. On yıllar boyunca süren "komşu korkusu" ve NATO eksenli katı güvenlik algısının ardından Kremlin Sarayı’nın kırmızı halıyla karşıladığı bu Türk heyeti, iki ülke arasında "komşuluk ve iş birliği" döneminin kapılarını aralamıştır.
Cevdet Sunay’ın Moskova seyahatinin tarihsel arkasındaki jeopolitik nedenler, arka plandaki gizli ve diplomatik sebepler, zirvede yaşananlar, sonuçları ve tarihin tozlu sayfalarında kalmış az bilinen ilginç detaylar.
'ÇOK YÖNLÜ DİPLOMASİ'
Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra, Atatürk ve Lenin dönemindeki ilk dostluk rüzgarları, II. Dünya Savaşı’nın sonuna doğru Moskova’nın Boğazlar üzerinde hak iddia etmesi ve Doğu Anadolu’dan toprak istemesiyle (1945 Nota Krizi) yerini buz gibi bir düşmanlığa bırakmıştı.
-
NATO ve Batı Bloku Zorunluluğu: Bu tehdit algısı, Türkiye’yi 1952’de NATO’ya girmeye ve dış politikasını tamamen Batı eksenli (ABD ve NATO odaklı) inşa etmeye yöneltmişti. Moskova ise uzun süre Ankara’yı "emperyalist üs" olarak görmüştü.
-
1960’lar ve "Çok Yönlü Diplomasi" Arayışı: 1960’ların ortalarından itibaren dünya genelinde iki kutuplu sistem esnemeye başladı. Kıbrıs Meseleleri'nde (özellikle 1964 Johnson Mektubu kriziyle) ABD’den beklediği desteği bulamayan Ankara, yalnız olmadığını göstermek ve dış politikasını çeşitlendirmek için komşularıyla ilişkileri düzeltme stratejisine (çift kanatlı dış politika) evrildi.
-
1960’ların Sonunda Yumuşama (Detente): Sovyetler Birliği de Türkiye üzerindeki agresif baskı politikasının işe yaramadığını görerek 1965’ten itibaren "barışçıl bir arada yaşama" (detente) politikası izlemeye başladı. Karşılıklı bakan düzeyindeki ziyaretler, zirveyi taçlandıracak bir Cumhurbaşkanlığı ziyaretinin zeminini hazırladı.
ARKA PLANDA KALAN SEBEPLER
Cevdet Sunay’ın Moskova seyahati, anlık bir gezi değil; Türk dış politikasının akıllıca kurgulanmış bir denge hamlesiydi.
-
Amerikan Güvencesine Karşı Alternatif Alan: Ankara, Washington’a tamamen bağımlı olmadığını göstermek, Sovyetlerle ticari ve ekonomik ilişkileri geliştirerek demir-çelik ve petrokimya gibi ağır sanayi yatırımlarında SSCB kredisinden yararlanmak istiyordu.
-
Sovyetlerin Boğazlar Stratejisi: Moskova açısından ise amaç, Türkiye’nin NATO’daki konumunu sarsmak değilse bile, Türkiye’nin Karadeniz’deki Sovyet güvenlik çıkarlarına karşı düşmanca bir tutum sergilemesini engellemek ve Boğazlar üzerindeki gerginliği tamamen bitirmekti.
KREMLİN'İN KIRMIZI HALISI
12 Kasım 1969’da Moskova Vnukovo Havalimanı’na inen Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay, Sovyet liderliği tarafından son derece sıcak ve görkemli bir devlet töreniyle karşılandı.
-
Zirvenin Aktörleri: Görüşmelerde Türkiye adına Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil ve Moskova Büyükelçisi Fuat Bayramoğlu yer alırken; Sovyet tarafında Devlet Başkanı Nikolay Podgorni, Başbakan Aleksey Kosigin ve Dışişleri Bakanı Andrey Gromiko aktif rol oynamıştır. Sunay ayrıca komünist partinin lideri Leonid Brejnev ile de Kremlin Sarayı’nda baş başa kritik bir görüşme gerçekleştirdi.
-
Moskova Dışındaki Rotalar: Sunay, sadece Moskova ile sınırlı kalmadı; SSCB’nin endüstriyel ve kültürel merkezleri olan Leningrad (St. Petersburg), Kiev, Tiflis ve Bakü’yü de ziyaret ederek Sovyet coğrafyasındaki üretimi ve tarihi yerleri yerinde inceledi. Özellikle Azerbaycan (Bakü) ve Gürcistan (Tiflis) durakları, iki komşu halk arasındaki tarihi kültürel bağların hatırlandığı duygusal anlara sahne oldu.
ÖNEMİ
-
Güven Duvarlarının Yıkılması: 20 yıllık "düşman/tehdit" algısı, bu ziyaretle yerini kontrollü bir ekonomik ve siyasi komşuluk ilişkisine bıraktı.
-
Ekonomik Yardımlar ve Fabrikalar: Ziyaret sonrasında Sovyetler Birliği, Türkiye’ye dönemin parasıyla milyonlarca dolarlık krediler sağladı. Seydişehir Alüminyum Tesisleri, İskenderun Demir-Çelik Fabrikası ve Aliağa Rafinerisi gibi Türkiye’nin sanayileşmesinde devrim yaratan projelerin temelleri bu yumuşama ikliminde atıldı.
-
Kıbrıs Meselesinde Sovyet Desteği: Moskova, Türkiye’nin Kıbrıs politikasında eskisi gibi Rum tarafını körü körüne desteklemekten vazgeçerek "ada'da iki toplumlu federatif çözüm" çizgisine yaklaşmaya başladı; bu da Ankara için diplomatik bir kazançtı.
AZ BİLİNENLER
1. General Kökenli Bir Cumhurbaşğanın Sovyetler'de Karşılanması İroniydi
Cevdet Sunay, kariyeri boyunca tam bir asker, kurmay ve Türk Silahlı Kuvvetleri’nde Genelkurmay Başkanlığı yapmış katı bir komutandı. Hayatı boyunca komünizmle ve sol akımlarla mücadele etmiş bir askeri bürokratın, dünyanın 1 numaralı komünist devletini "ilk cumhurbaşkanı" sıfatıyla ziyaret etmesi ve Kremlin'deleşmesi dönemin en büyük siyasi ironilerinden biri olarak değerlendirildi.
2. Protokolde "Şapka" Krizi ve Sovyet Esnekliği
Ziyaret öncesinde protokol uzmanları, Sovyet liderlerinin resmi törenlerdeki katı kurallarını ve kıyafet yönetmeliklerini tartışmıştı. Sunay’ın heyetinde yer alan diplomatlar, Sovyetler'in diplomatik protokolde Türkiye'ye gösterdiği özenin, iki ülke arasındaki buzların eridiğini gösteren en somut psikolojik eşik olduğunu not etmişlerdir.
3. Arşivlerde Kalan Renkli Film Görüntüleri
Kültür ve Turizm Bakanlığı Film Arşivi’nde (Film Mirasım) korunan ve "Cevdet Sunay’ın Sovyetler Ziyareti 1969" adıyla tescillenen resmi belgesel kayıtlarında, Sunay’ın Kremlin Sarayı’ndaki ihtişamlı kabulü, Leningrad’daki müze gezileri ve halkın Türk heyetine gösterdiği merak dolu bakışlar siyah-beyaz ve renkli arşiv karelerine tüm doğallığıyla yansımıştır.
