Hayatım boyunca yüzlerce kitap okudum.
Kimileri bana bilgi verdi.
Kimileri beni eğlendirdi.
Kimileri düşündürdü.
Ama yalnızca birkaç yazar, okuma biçimimi değiştirdi.
Jorge Luis Borges onlardan biridir.
Belki de birincisidir.
Çünkü Borges bana, edebiyatın anlatmak değil; sezdirmek olduğunu öğretti.
Modern edebiyatın büyük kısmı okuru ikna etmeye çalışır.
Borges ise okuruna hiçbir şeyi ispat etmez.
Kapıyı aralar...
İçeri yalnızca birkaç cümle bırakır.
Sonra sessizce çekilir.
O kapıdan içeri girip girmemek artık okuyucuya kalmıştır.
Belki de bu yüzden onun on sayfalık bir öyküsü, altı yüz sayfalık birçok romandan daha büyüktür.
Çünkü Borges hikâyesini yazmaz.
Hikâyenin yalnızca görünen kısmını yazar.
Görünmeyen kısmını ise okuyucunun zihnine emanet eder.
İşte gerçek edebiyat da belki tam burada başlar.
Bir gün ona neden roman yazmadığı sorulduğunda verdiği cevap, aslında bütün edebiyat anlayışını özetler.
Uzun bir roman boyunca anlatılabilecek şeyi birkaç sayfada söylemek mümkünken, neden yüzlerce sayfa yazayım?
Bu yalnızca bir estetik tercih değildir.
Bu, edebiyata duyduğu saygıdır.
Çünkü Borges, okurun zamanını da zekâsını da ciddiye alıyordu.
Okuyucusunu peşinden sürüklemek istemiyordu.
Onunla birlikte yürümek istiyordu.
Borges'in kütüphaneleri gerçek mekânlar değildir.
Labirentleri de taş duvarlardan örülmez.
Onun labirentleri zamandır.
Hafızadır.
Dildir.
Bir aynanın içinde başka bir ayna...
Bir kitabın içinde başka bir kitap...
Bir düşü gören başka bir düş...
Her öykü, başka bir öykünün kapısını açar.
Okuyucu, satırların arasında değil; ihtimaller arasında dolaşmaya başlar.
Belki de kader, en büyük ironisini Borges'in hayatında kurmuştur.
Çocukluğundan itibaren kitapların içinde yaşayan adam...
Babasının geniş kütüphanesinde dünyayı keşfeden çocuk...
Yıllar sonra, dünyanın en büyük kütüphanelerinden birinin yöneticisi olur.
Ve tam da o yıllarda gözlerini kaybetmeye başlar.
Giderek artan kalıtsal bir hastalık nedeniyle neredeyse tamamen kör olur.
Kendisi bunu acıyla değil, ironik bir tebessümle anlatır:
"Tanrı bana aynı anda sekiz yüz bin kitap ve karanlığı verdi."
Bu cümle, belki de dünya edebiyatının en hüzünlü cümlelerinden biridir.
Körlük, Borges'i yazmaktan vazgeçirmedi.
Tam tersine...
Yazısını değiştirdi.
Artık kitap okuyamıyordu.
Kitaplar ona okunuyordu.
Annesi Leonor Acevedo uzun yıllar boyunca onun ilk okuru, ilk sekreteri ve en büyük yardımcısı oldu.
Annesinin yaşlanmasının ardından öğrencileri, dostları ve asistanları saatler boyunca ona kitap okudular.
Borges dinledi.
Dinlediklerini hafızasında yeniden kurdu.
Paragrafları zihninde düzeltti.
Şiirleri ezberledi.
Öykülerini çoğu zaman dikte ederek yazdırdı.
Gözleri kararmıştı.
Ama hayal gücü belki de hiç olmadığı kadar aydınlıktı.
Borges'i büyük yapan şey yalnızca bilgisi değildir.
Elbette Homeros'u bilir.
Dante'yi bilir.
İbn Rüşd'ü bilir.
Şehrazad'ı bilir.
Kabalayı bilir.
İskandinav destanlarını bilir.
Budizm'i bilir.
İslam düşüncesini bilir.
Anglosakson şiirini bilir.
Ama bütün bunları göstermek için yazmaz.
Bilgisi, metnin üzerine yük olmaz.
Metnin içine görünmez bir damar gibi işler.
Bu yüzden Borges okurken insan, ansiklopedi değil; evren okuduğunu hisseder.
Ben Borges'i okurken hiçbir zaman yalnızca bir hikâye okumadım.
Bir ihtimal okudum.
Bir labirent okudum.
Bir aynaya baktım.
Ve her defasında o aynada biraz da kendimi gördüm.
Belki bu yüzden Borges benim için yalnızca büyük bir yazar değildir.
O, edebiyatın insan zihninde neler yapabileceğini gösteren en büyük deneylerden biridir.
Bazı yazarlar kitap yazar.
Bazıları çağlarını anlatır.
Borges ise okurun zihnini yazar.
Ve belki de bu yüzden, aradan geçen onca yıla rağmen hâlâ bitmeyen bir cümlenin içinde yaşamaya devam eder.
