Ankara'nın tarihinde üzerinde yıllardır durduğum, yazdığım, televizyon programlarında anlattığım çok ilginç bir dönem var.
Ben buna “Ahi Cumhuriyeti” demeyi tercih ediyorum.
Elbette bugünkü anlamıyla sandığın kurulduğu, herkesin oy kullandığı, parlamentosu olan bir cumhuriyetten söz etmiyorum.
Ama 13. yüzyılın sonlarından 14. yüzyılın ortalarına uzanan Ankara'ya biraz yakından bakınca insan ister istemez şu soruyu soruyor:
Bu şehri kim yönetiyordu?
Çünkü Selçuklu otoritesi çekilmişti. Moğol baskısı Anadolu'nun siyasal düzenini parçalamıştı. Ankara ise uzun süre güçlü ve sürekli bir merkezi yönetimin kontrolünde değildi.
Fakat şehir dağılmadı.
Çarşı çalışmaya devam etti.
Mal üretildi.
Ticaret yapıldı.
Asayiş sağlandı.
Yollar, pazarlar ve mahalleler yaşamaya devam etti.
Peki bütün bunları kim yapıyordu?
Cevap büyük ölçüde aynı kapıya çıkıyor:
Ahiler.
Bugün Ahilik denildiğinde çoğumuzun zihninde dürüst esnaf, usta-çırak ilişkisi, kaliteli mal ve “pabucu dama atılmak” gibi birkaç güzel hikâye beliriyor.
Oysa Ankara'daki Ahi düzeni bundan çok daha büyük bir yapıydı.
Ahiler yalnızca mal üretmiyorlardı.
Şehri örgütlüyorlardı.
Ankara'nın debbağları, saraçları, dokumacıları ve diğer zanaatkârları bir üretim dünyası meydana getiriyordu. Özellikle deri ve giderek gelişen sof üretimi Ankara ekonomisinin önemli damarlarından biri haline gelmişti.
Ama üretimin arkasında başka bir sistem daha vardı.
Zaviyeler vardı.
Vakıflar vardı.
Dükkânlar, araziler, değirmenler ve gelir getiren mülkler vardı.
Ahi Şerafeddin çevresinde oluşan vakıf yapısının sonraki yüzyıllardaki kayıtlarına baktığımızda bunun basit bir hayır kurumundan çok daha geniş bir ekonomik organizasyona dönüştüğünü görüyoruz.
Yani üretilen servetin bir bölümü yeniden şehre dönüyordu.
Yolcu ağırlanıyor, yoksul doyuruluyor, zaviye ayakta tutuluyor, kamusal ihtiyaçların bir bölümü karşılanıyordu.
Bugünkü devlet bütçesine benzemiyordu elbette.
Ama ortada çalışan bir sistem vardı.
Ve daha şaşırtıcı olanı:
Bu sistemin güvenlik ayağı da vardı.
Kaynaklar Selçuklu otoritesinin Ankara'da kaybolduğu dönemde Ahilerin yalnız şehrin yönetiminde etkili olmadıklarını, aynı zamanda asayişi sağladıklarını ve beledî hizmetleri yürüttüklerini söylüyor.
Burada dikkatli olmak gerekiyor.
Bugünkü anlamıyla bir “Ahi polisi”nden söz edemeyiz.
Emniyet müdürlüğü, karakol, üniforma aramak tarih açısından anlamsız olur.
Ama şu sorunun cevabı giderek belirginleşiyor:
Ankara'nın güvenliğini kim sağlıyordu?
Ahilerin örgütlü ve gerektiğinde silahlı insan gücü bu düzenin önemli parçalarından biriydi.
Demek ki aynı insan dünyasının içinde üretim de vardı, ticaret de vardı, yönetim de vardı, gerektiğinde şehrin savunulması da.
İşte Ahi Ankara'sını ilginç yapan tam olarak burasıdır.
Çünkü devlet yukarıdan aşağı kurulmamıştı.
Aşağıdan yukarı örgütlenmişti.
Saraydan değil, çarşıdan yükselmişti.
Ahi teşkilatının kendi içinde şeyh, kethüda ve yiğitbaşı gibi görevlileri bulunuyordu. Bunların belirlenmesinde topluluğun kendi iç mekanizmaları etkiliydi.
Bu elbette demokrasi değildi.
Ama mutlak bir hükümdarın yukarıdan atadığı klasik şehir yönetimine de pek benzemiyordu.
Üstelik Ahi Şerafeddin gibi güçlü ailelerin Ankara yönetiminde belirginleşmesi bize sistemin başka bir yüzünü gösteriyor.
Belki de bu düzeni fazla romantikleştirmemek gerekiyor.
Çünkü şu soruyu da sormalıyız:
Ahi Cumhuriyeti gerçekten bütün esnafın cumhuriyeti miydi, yoksa güçlü Ahi ailelerinin yönettiği bir şehir oligarşisi miydi?
Kesin cevabımız yok.
Ama iktidar mücadelelerinin yaşandığını biliyoruz.
Ahi Şerafeddin'in ölümünden sonra riyaset meselesinde yaşanan mücadeleler, Ankara'da paylaşılmaya değer gerçek bir siyasi gücün bulunduğunu düşündürüyor.
Demek ki mesele yalnızca kimin daha iyi deri işlediği değildi.
Mesele Ankara'yı kimin yöneteceğiydi.
Bir başka mesele de hukuk.
Ahilik kendi mensuplarına yalnız meslek öğretmiyordu.
Üretimin kalitesini, meslek ahlakını ve usta-kalfa-çırak ilişkilerini düzenleyen kuralları vardı.
Fakat cinayet, miras, nikâh veya büyük hukuki uyuşmazlıkların Ahi reisleri tarafından bağımsız bir devlet mahkemesinde görüldüğünü söyleyebilecek durumda değiliz.
Muhtemelen şehirde yetkilerin paylaşıldığı daha karmaşık bir düzen vardı.
Kadı hukuku temsil ediyor, Ahi teşkilatı meslek dünyasını disipline ediyor, Ahi ileri gelenleri yönetimde etkili oluyor, örgütlü Ahi gücü asayişe katkı sağlıyor, zaviyeler sosyal hizmet görüyor, vakıflar da bütün bu yapının ekonomik damarlarından birini oluşturuyordu.
Böyle baktığımızda ortaya olağanüstü bir Ankara çıkıyor.
Üreten insan aynı zamanda örgütlenen insandır.
Örgütlenen insan şehrin yönetimine katılmaktadır.
Ekonomik örgütlenme siyasi güce dönüşmektedir.
Benim “Ahi Cumhuriyeti” dediğim şey tam olarak budur.
Modern anlamda bir cumhuriyet değildi.
Belki bir kent devleti bile demek tartışmalıdır.
Ama yaklaşık bir insan ömrü boyunca Ankara'da, merkezi otoritenin zayıfladığı bir ortamda kendi ekonomik ve sosyal kurumlarına yaslanan özgün bir şehir düzeninin ortaya çıktığını inkâr etmek de kolay değildir.
Üstelik bunun izleri hâlâ Ankara'dadır.
Ahi Şerafeddin'in türbesinde 1330-31'de ölen babası Ahi Hüsameddin'in, 1350-51'de ölen Ahi Şerafeddin'in ve aynı ailenin sonraki üyelerinin mezarları duruyor.
Taşlar hâlâ orada.
Ama anlattıkları hikâyeyi çoğumuz bilmiyoruz.
Belki de Ankara tarihinin en ilginç taraflarından biri budur.
Bu şehir bir dönem yalnız beyler, sultanlar ve askerler tarafından yönetilmedi.
Esnaf da yönetti.
Üretici de yönetti.
Çarşı da yönetti.
Ve belki Ahi Ankara'sından bugüne kalan en büyük soru şudur:
Bir şehir, kendisini üreten insanların elindeyken mi daha adildir; yoksa üretim ile yönetim birbirinden koptuğunda mı?
Sekiz yüz yıl sonra Ankara'nın çarşılarında yürürken insanın aklına ister istemez geliyor.
Belki de aradığımız bazı cevaplar gelecekte değil...
Ankara'nın unuttuğu geçmişinde saklıdır.
