Türkiye Cumhuriyeti’nin bağımsızlık, çağdaşlaşma ve uluslaşma sürecindeki en radikal kültürel hamlelerinden biri olan Türk Dil Devrimi, 26 Eylül 1932 tarihinde toplanan Birinci Türk Dili Kurultayı ile taçlandı. Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde gerçekleşen bu tarihsel dönüm noktası, o günden itibaren her yıl 26 Eylül Dil Bayramı olarak kutlanmaktadır.
Yüzyıllar boyunca Osmanlı saray ve edebiyat bürokrasisinde Arapça ve Farsça kuralların baskısı altında sıkışan Türkçe; Harf İnkılabı ve Dil Devrimi ile birlikte öz kaynağına dönmüş, bilim, edebiyat ve felsefe dili olma yolunda devasa bir niteliksel dönüşüm yaşamıştır.
DOLMABAHÇE'DEN DOĞAN AYDINLANMA
Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşunun ardından başlatılan siyasi ve sosyal inkılapların sürdürülebilir olması, ancak eğitim ve kültür alanındaki özgürleşmeyle mümkündü. 1928 yılındaki Harf İnkılabı'nın ardından sıra, dilin yapısını ve söz varlığını yabancı kurallardan arındırmaya geldi:
-
Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin Kuruluşu (12 Temmuz 1932): Mustafa Kemal Atatürk’ün direktifiyle kurulan ve sonradan Türk Dil Kurumu (TDK) adını alan cemiyet; Türk dilinin öz güzelliğini ve zenginliğini ortaya çıkarmak, onu dünya dilleri arasında hak ettiği değere ulaştırmak amacıyla faaliyete geçti.
-
Birinci Türk Dili Kurultayı (26 Eylül 1932): Dolmabahçe Sarayı’nda Atatürk’ün başkanlığında; yazar, şair, dil bilimci, milletvekili ve halktan temsilcilerin katılımıyla görkemli bir kurultay düzenlendi.
-
Dil Bayramı İlanı: Kurultayın açılış günü olan 26 Eylül, Türk dilinin bağımsızlık ve özleşme mücadelesinin sembolü olarak "Dil Bayramı" kabul edildi.
DİL DEVRİMİ ÖNCESİ VE SONRASI
Dil Devrimi ve Dil Bayramı, sıradan bir dil bilgisi çalışması değil; toplumsal ve kültürel bir aydınlanma projesidir:
| Neden ve Amaç | Dil Devrimi Öncesi Durum | Dil Devrimi Sonrası / Hedeflenen |
| Toplumsal İletişim | Aydınlar ile halk dili arasında uçurum (Osmanlıca) | Okuma-yazmayı kolaylaştıran, halkın anladığı tek bir yazı dili |
| Ulusal Kimlik | Arapça ve Farsça dil kurallarının egemenliği | Türkçe dil bilgisi kurallarına dayalı milli bir dil yapısı |
| Bilim ve Eğitim | Yabancı terimlere bağımlı kavram dünyası | Türetmeye elverişli, yerli bilim ve sanat terimleri |
| Kültürel Bağımsızlık | Yabancı kültürlerin dilsel nüfuzu | Kendi kaynaklarından beslenen özgür Türk dili |
ULUSAL KAZANIMLAR
-
Okuryazarlık Oranında Patlama: Konuşulduğu gibi yazılan ve yazıldığı gibi okunan bir dil yapısı, cumhuriyetin ilk yıllarında okuryazarlık oranının hızla yükselmesini sağladı.
-
Kavram Zenginliği ve Terim Türetme: Türkçe eklemeli bir dil yapısına sahip olduğu için türetme imkanları sonuna kadar kullanıldı; matematik, geometri, tıp ve hukuk alanında binlerce yeni Türkçe terim literatüre kazandırıldı.
-
Milli Şuurun Güçlenmesi: "Türk demek dil demektir" ilkesi uyarınca, dili ortak olan bir toplumun ulusal dayanışma bilinci pekişti.
AZ BİLİNENLER
-
Matematik ve Geometri Terimlerini Bizzat Atatürk Türetti: 1937 yılında yazılan ve okullarda ders kitabı olarak okutulan "Geometri" kitabındaki pek çok terimi bizzat Mustafa Kemal Atatürk Türkçe türetmiştir. Günümüzde kanıksayarak kullandığımız; üçgen, dörtgen, açı, teğet, boyut, uzay, yüzey, taban, tepe, dikey, eğik, oran, orantı, artı, eksi, bölü, eşit gibi onlarca sözcük Atatürk'ün dilimize kazandırdığı terimlerdir.
-
"Güneş-Dil Teorisi" ve Yanlış Anlaşılmalar: 1930'ların ortalarında dünyada yükselen ırkçı kuramlara karşı Türkçenin köklü bir dil olduğunu savunmak amacıyla Güneş-Dil Teorisi ortaya atılmıştır. Bütün insanlık dillerinin kökeninde Türkçenin bulunduğunu iddia eden bu teori, dönemin uluslararası dil bilimsel arayışlarına yanıt niteliği taşımış, ancak sonraki yıllarda aşırı özleşmeci dalgayı yumuşatan bir köprü işlevi de görmüştür.
-
Tarama ve Derleme Sözlüğü Seferberliği: TDK kurulduktan sonra Anadolu’nun her köşesine görevliler gönderilmiş; köylülerin, aşıkların ve masal anlatıcılarının hafızasındaki unutulmuş Türkçe sözcükler derlenmiştir. Divanü Lügati't-Türk gibi tarihi metinler taranarak yüz binlerce öz Türkçe kelime (öğretmen, öğrenci, yanıt, seçenek vb.) yazı diline yeniden kazandırılmıştır.
-
Kurultaya Katılan Sıra Dışı Delegeler: 26 Eylül 1932'deki ilk kurultaya sadece akademisyenler değil; Türkiye'nin dört bir yanından halk ozanları, öğretmenler, okuma-yazmayı yeni öğrenmiş köylüler ve temsilciler katılmıştır. Dolmabahçe Sarayı, günlerce süren bilimsel ve kültürel bir şölene sahne olmuştur.
