İnsanlık binlerce yıldır ölümsüzlüğün peşinde.
Krallar mezarlarına hazinelerini koydu. Firavunlar bedenlerini mumyalattı. İnsanlar çocuklarında, eserlerinde, kitaplarında, fotoğraflarında yaşamaya çalıştı.
Ama ölümün değişmeyen bir kuralı vardı:
Giden artık cevap vermiyordu.
Şimdi bu kural değişmek üzere.
Yapay zekâ bir insanın yıllarca yazdığı mesajları, mektupları, e-postaları, fotoğrafları, videoları ve ses kayıtlarını öğrenebiliyor. Yeterince veri bıraktıysanız konuşma biçiminizi, kullandığınız kelimeleri, mizahınızı, hatta bazı olaylar karşısındaki muhtemel tepkinizi taklit edebiliyor.
Ve siz öldükten sonra bütün bunlardan bir “dijital siz” oluşturulabiliyor.
Üstelik bu yalnızca eski görüntülerinizi oynatan bir arşiv olmayacak.
Ona soru sorulabilecek.
O da cevap verecek.
Bir çocuk, yıllar önce ölmüş annesine:
“Anne, bugün çok kötü bir gün geçirdim.”
diyebilecek.
Ekrandaki anne de ona:
“Üzülme, seni tanıyorum. Sen bunun da üstesinden gelirsin.”
diye cevap verebilecek.
İşte mesele tam burada başlıyor.
Çünkü o cümleyi anne hiçbir zaman söylemedi.
ÖYLEYSE KİM KONUŞUYOR?
Ölmüş insan mı?
Onun dijital hatıraları mı?
Yoksa o hatıralardan ihtimaller üreten bir algoritma mı?
Bugün bilim dünyasında bunlara “griefbot”, “deadbot”, “posthumous avatar”, hatta “digital ghost” deniliyor.
Türkçesi belki daha çarpıcı:
Dijital hayaletler.
Ve bunlar artık yalnızca bilimkurgu konusu değil.
Burada beni asıl düşündüren teknoloji değil, insan.
Çünkü ölüm yalnızca biyolojik bir olay değildir. Geride kalanlar açısından ölüm, bir insanın artık hayatımıza yeni cümleler ekleyemeyeceğini kabullenmektir.
Fotoğrafına bakarsınız.
Ses kaydını dinlersiniz.
Mektubunu tekrar okursunuz.
Ama bilirsiniz ki bunların hepsi geçmişten gelmektedir.
Yapay zekâ ilk kez geçmişle bugün arasındaki bu sınırı bozuyor.
Çünkü ölmüş bir insanın dijital kopyası yeni cümleler kurabilecek.
Ve burada çok tehlikeli bir kapı açılıyor.
Düşünün…
Babanız yirmi yıl önce öldü.
Onun dijital kopyasına soruyorsunuz:
“Baba, o gün bana neden kızmıştın?”
Gerçek babanız bunun cevabını hiçbir yerde bırakmamış.
Fakat yapay zekâ onun binlerce cümlesinden hareket ederek size son derece inandırıcı bir cevap veriyor.
Bir süre sonra insanın zihninde çok ince bir çizgi silinebilir:
Babam böyle düşünürdü ile babam böyle söyledi arasındaki çizgi.
Belki geleceğin en büyük hafıza problemi burada başlayacak.
ÖLÜLERİN HATIRALARINI DEĞİL, YENİ CÜMLELERİNİ Mİ ÜRETECEĞİZ?
Bir başka mesele daha var.
Mülkiyet.
Ben öldüğümde evimin kime kalacağı belli.
Otomobilimin, paramın, kitaplarımın miras hukukunda karşılığı var.
Peki sesim?
Yüzüm?
Yazışmalarım?
On binlerce dijital konuşmam?
Bütün bunlardan oluşturulmuş yapay zekâ kişiliğim?
O kime ait olacak?
Çocuklarıma mı?
Eşime mi?
Beni dijital olarak yeniden oluşturan şirkete mi?
Daha da rahatsız edici bir ihtimal var.
Bir gün dijital kopyamız ticari bir ürüne dönüşürse ne olacak?
Ölmüş babanızla konuşmak için aylık abonelik ödediğinizi düşünün.
Ödemezseniz babanızın dijital kopyasına erişiminiz kapanıyor.
Bu artık yalnızca teknoloji değildir.
Ölümün ve özlemin ekonomik bir ürüne dönüşmesidir.
Bilim insanlarının bugün tartışmaya başladığı meselelerden biri de tam burada ortaya çıkıyor: Yas tutan insan, kaybettiği kişinin dijital kopyasına bağımlı hale gelebilir mi?
Çünkü insanın karşı koymakta en zorlanacağı teknolojilerden biri muhtemelen budur.
Bir ekranda annenizin yüzü varsa…
Ses size annenizin sesiyle sesleniyorsa…
Ve sistem size:
“Biraz daha konuşalım mı?”
diyorsa ekranı kapatmak sandığımız kadar kolay olmayabilir.
Belki gelecekte vasiyetnamelere yeni bir madde ekleyeceğiz:
“Ölümümden sonra dijital kopyamın oluşturulmasına izin vermiyorum.”
Ya da tam tersini:
“Çocuklarım isterse benimle konuşabilsin.”
İnsanlık çok eski bir soruyla karşı karşıya.
Ama bu kez soru farklı.
Eskiden soruyorduk:
Ölümden sonra hayat var mı?
Teknoloji şimdi başka bir soru soruyor:
Ölümden sonra dijital hayat olacak mı?
Belki de önümüzdeki yıllarda ölümsüzlüğü bulamayacağız.
Ama ona çok benzeyen ve belki de çok daha karmaşık bir şey yaratacağız:
Ölemeyen hatıralar.
Ve bana kalırsa asıl düşünmemiz gereken soru şu:
İnsan öldüğünde artık gerçekten ölebilecek mi?
