Atatürk'ün ekonomi anlayışını anlatırken çoğunlukla fabrikaları, demiryollarını, bankaları ve devletçiliği konuşuyoruz.
Oysa Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında sessizce örülen başka bir ekonomik model daha vardı:
Kooperatifçilik.
Mustafa Kemal'in kooperatif düşüncesinin temelinde basit ama güçlü bir gerçek yatıyordu: Küçük üretici tek başına kaldığında sermaye, tüccar ve aracı karşısında güçsüzdü. Birleştiğinde ise yalnızca üretici değil, ekonomik bir güç haline gelebilirdi.
1931'de bunu açıkça söylüyordu:
“Kesin şekilde, birleşmede kuvvet vardır. Kooperatif yapmak, maddî ve manevî kuvvetleri, zekâ ve becerileri birleştirmektir.”
Fakat sözün devamındaki düşünce daha da önemlidir. Güçlü ile zayıfın eşitsiz şartlarda birleşmesinin gerçek bir birlik olmayacağını, bunun zayıfın güçlüye bağımlılığına dönüşebileceğini anlatıyordu.
Demek ki mesele yalnızca yardımlaşmak değildi.
Mesele ekonomik güç yaratmaktı.
KÖYLÜ SADECE ÜRETMEYECEKTİ
Cumhuriyet'in kooperatifçilik arayışı Cumhuriyet'ten bile önce başladı. 1920'de kooperatif şirketlerine ilişkin bir kanun tasarısı Meclis gündemine geldi. 1920'ler boyunca düzenlemeler birbirini izledi; 1929'da Zirai Kredi Kooperatifleri Kanunu çıkarıldı.
1935 sonuna gelindiğinde ülkede 668 zirai kredi kooperatifi ve 67 bini aşkın ortak bulunuyordu.
Aynı yıl çıkarılan tarım satış ve tarım kredi kooperatifleri yasalarıyla hedef daha belirgin hale geldi.
Çiftçi yalnızca üretmeyecekti.
Krediye ulaşacak, girdisini birlikte alacak, ürününü depolayacak, gerektiğinde işleyecek ve pazara birlikte çıkacaktı.
Çünkü küçük çiftçinin asıl sorunu bazen tarlada değil, tarlanın bittiği yerde başlıyordu.
Üretiyordu ama fiyatı başkası belirliyordu.
Kooperatifçilik tam burada devreye giriyordu:
Tek başına güçsüz olan üreticileri, birlikte pazarlık edebilen ekonomik bir güce dönüştürmek.
ATATÜRK 1 NUMARALI ORTAK
Hikâyenin belki de en güzel tarafı burada.
Mustafa Kemal çiftçiye kürsüden “Kooperatif kurun” demekle yetinmedi.
1936'da Silifke'deki Tekir Çiftliği çevresinde kurulacak tarım kredi kooperatifi için girişimde bulundu ve kooperatifin 1 numaralı ortağı oldu.
Cumhurbaşkanı ile çiftçi aynı kooperatif defterinde buluşmuştu.
Bence bu küçük ayrıntı, sayfalar dolusu ekonomi teorisinden daha çok şey anlatıyor.
Atatürk'ün ortaklığı bununla da sınırlı değildi. Ankara'da 1925'te kurulan Ankara Memurlar İstihlak Kooperatifi'nin ortakları arasında da bulunuyordu.
Kooperatifçilik artık yalnızca tarlada değildi.
Üreticiden tüketiciye, tüketiciden konuta uzanıyordu.
1934'te Ankara'da kurulan konut yapı kooperatifi ise bugünkü Bahçelievler'in oluşumunun çekirdeğini meydana getirecekti.
Bir başka ifadeyle Cumhuriyet;
kooperatifi tarlaya soktu, sofraya taşıdı, mahalleye dönüştürdü.
DEVLET HER ŞEYİ YAPMAYACAKTI
Burada Atatürk'ün devletçilik anlayışının çoğu zaman gözden kaçırılan tarafıyla karşılaşıyoruz.
Devlet fabrika kuracaktı.
Demiryolu yapacaktı.
Banka kuracaktı.
Sanayileşmenin önünü açacaktı.
Ama vatandaşın bütün ekonomik hayatını devlet yönetmeyecekti.
Çiftçi de örgütlenecek, üretici de ortaklaşacak, tüketici de kendi ekonomik gücünü oluşturacaktı.
Bu nedenle kooperatifçilik, devletçiliğin karşısında değil; onu toplum tabanında tamamlayan araçlardan biriydi.
Devlet yukarıdan kalkınmanın altyapısını kurarken, kooperatif aşağıdan ekonomik örgütlenmeyi sağlayacaktı.
PEKİ NE OLDU?
Asıl soru şimdi başlıyor.
Atatürk'ün ölümünden ve ardından gelen savaş yıllarından sonra kooperatifçilik hareketinin gelişme temposu yavaşladı. Sonraki dönemlerde Türkiye'de çok sayıda kooperatif kuruldu; tarım satış birlikleri, tarım kredi kooperatifleri, yapı kooperatifleri ve başka modeller hayatımıza girdi.
Ama başlangıçtaki düşüncenin özünü yeniden hatırlamak gerekiyor.
Kooperatif, yoksulların birbirine yardım ettiği bir hayır kurumu değildi.
Küçük ekonomik güçlerin birleşerek büyük ekonomik güç oluşturmasının yöntemiydi.
Bugün üretici tarladaki fiyatla marketteki fiyat arasındaki uçurumdan yakınıyorsa…
Çiftçi girdi maliyetleri karşısında eziliyorsa…
Küçük üretici pazara tek başına çıkmak zorunda kalıyorsa…
Belki de yalnızca bugünün sorunlarını konuşmak yetmez.
Bazen çözümü bulmak için Cumhuriyet'in ilk yıllarında açılmış eski bir kooperatif defterinin kapağını kaldırmak gerekir.
Çünkü o defterin 1 numaralı ortağının adı Mustafa Kemal Atatürk'tür.
