10 Kasım 1938 sabahı saat 09:05’te Dolmabahçe Sarayı’nın 71 numaralı odasından tüm Türkiye’ye yayılan o acı haber, sadece bir milletin liderini kaybettiği an değil, aynı zamanda dostluk ve sadakatin tarihte eşine az rastlanır trajik bir kırılma anıydı.
Mustafa Kemal Atatürk’ün hayata gözlerini yummasından hemen sonra, sarayın zemin katındaki yaverler odasından patlayan bir silah sesi, "Atatürksüz bir dünyayı" kabullenemeyen en yakın sırdaşının hayatına son verme girişiminin habercisiydi.
Tarihe hem bir sadakat nişanesi hem de derin bir travma olarak kazınan Salih Bozok’un intihar girişiminin ardındaki süreç, nedenleri, Atatürk ile olan ömürlük bağı, ailesinin bu olay karşısındaki şoku ve hakkındaki az bilinen detaylar.
ÇOCUKLUKTAN İTİBAREN BAŞLAYAN DOSTLUK
Salih Bozok ile Mustafa Kemal’in dostluğu, Osmanlı’nın son döneminde Selanik’in mahallelerinde başlayan çocukluk yıllarına dayanır. Aynı okulda okuyan, kaderleri askeri idadi ve harp akademisi yıllarında da kesişen ikilinin bağı, sıradan bir komutan-yaver ilişkisinin çok ötesindeydi.
-
"Seni Kendime Yâver Yapacağım": Mustafa Kemal, Doğu cephesindeyken Salih Bey’e çektiği telgrafta, "Seni seryaverim olarak yanıma almak istiyorum" diyerek onu en güvendiği merkeze yerleştirmişti. O günden sonra Çanakkale’den Kurtuluş Savaşı’na, Büyük Taarruz’dan Cumhuriyet’in kuruluşuna kadar her an Atatürk’ün en yakınında, "kara kutusu" olarak bulundu.
-
Kardeşten Öte Bir Paylaşım: Salih Bozok, sadece resmi işleri yürüten bir asker değil; Atatürk’ün özel hayatının, sevinçlerinin ve en koyu buhranlarının en yakın tanığıydı. Atatürk’ün Latife Hanım’la evliliğinde nikah şahitliği yapacak kadar güven duyduğu bir aile dostuydu.
İNTİHARA GİDEN SÜREÇ
Atatürk’ün siroz hastalığına yakalanıp yatağa düşmesiyle birlikte Dolmabahçe Sarayı’nda aylar süren büyük bir kabus başladı. Salih Bozok, bu süreçte liderinin eriyip gidişini acıyla izliyor, ruhsal olarak büyük bir çöküş yaşıyıyordu.
-
Aylar Öncesinden Alınan Karar: Bozok, Atatürk’ün onsuz yaşayamayacağını, onsuz bir dünyanın kendisi için hiçbir anlam ifade etmediğini aylar öncesinden anlamıştı. Nitekim ölümünden aylar önce, 7 Haziran 1938’de eşi Pakize Hanım’a yazdığı veda mektubunda bu kararı net bir şekilde tescillemişti:
"Ben hayatımı Atatürk’ün hayatına bağladım ve ondan sonra yaşamamaya karar verdiğim için hayatıma nihayet verdim..."
-
"Başkomutan Yaversiz Gidemez": Salih Bozok’un eylemini tetikleyen temel psikolojik motivasyon, askeri ve manevi sadakatin en uç noktasıydı. O, Atatürk’ün arkasından gitmeyi bir askerlik ve yoldaşlık borcu olarak görüyordu.
10 KASIM SABAHI OLANLAR
10 Kasım 1938 sabahı saat 09:05’te Atatürk’ün vefat ettiği haberi sarayda duyulduğunda, Salih Bozok son görevini yapmak üzere odaya girdi.
-
Son Veda: Soğumaya başlayan komutanının elini öptü, ardından sessizce odadan ayrıldı.
-
Zemin Kattaki Yaverler Odası: Sarayın zemin katındaki boş bir odaya geçen Bozok, daha önceden planladığı ve hatta vücudunda nereye sıcağını doktorlardan öğrendiği (veya tentürdiyotla işaretlediği) noktaya tabancasını dayadı ve tetiği çekti.
-
Mucizevi Kurtuluş: Silah sesini duyup koşanlar onu kanlar içinde buldu. Ancak kurşun kalbini doğrudan hedef almış olmasına rağmen, vücudunun dolgun/yağlı dokusu ve elinin hafifçe titreşmesi nedeniyle kalbi sıyırmış, akciğerini boydan boya delerek sırtına saplanmıştı. Sarayda doktorların yaptığı ilk müdahalenin ardından Şişli Sıhhat Yurdu’na kaldırıldı ve hayata döndürüldü.
ÇOCUKLARININ OLAYA BAKIŞI
Salih Bozok’un intihar girişimi, o sırada 18 yaşında olan ve Galatasaray Lisesi’nde yatılı okuyan oğlu Muzaffer Bozok ve ailesi için büyük bir şok oldu.
-
"Bize Çektirmediği Kalmamıştı": Oğlu Muzaffer Bozok yıllar sonra verdiği bir röportajda, babasının evde son derece disiplinli, sert ve otoriter bir yapısı olduğunu, hatta bir ayağını kırıp yatağa düştüğünde ev halkına "kök söktürdüğünü" anlatmıştır. Bu yüzden babasının böylesine duygusal bir krize girip intihara kalkışması aile için inanılmaz bir durumdu.
-
Değişen Bir İnsan: Hastaneden taburcu olup kurtulduktan sonra Salih Bozok’un karakteri tamamen değişti. O sert, otoriter ev reisi gitmiş, yerine neredeyse hiç konuşmayan, hayattan zevk almayan, içsel bir hüzne gömülmüş sessiz bir insan gelmişti.
AZ BİLİNENLER
1. Vücudundan Çıkarılan Kurşun Boynunda Taşındı
Salih Bozok’un ameliyatla vücudundan çıkarılan o mermi çekirdeği, ailesi tarafından uzun yıllar hatıra olarak saklandı. Kızı, babasının o acılı günlerinin hatırasını boynunda bir zincirin ucunda kolye olarak taşıdı; ancak yıllar sonra geçirdiği bir hastane ameliyatı sırasında bu tarihi kurşun ne yazık ki kayboldu.
2. Ölümü Yine "Kalpten" Oldu
Intihar girişiminde kurşunun kalbini delememesine rağmen, o büyük travma ve kalbinde yarattığı tahribat zaten yaşlı ve yorgun olan bünyesini bitirmişti. İntihar girişiminden yaklaşık 2,5 yıl sonra, 25 Nisan 1941'de Suadiye’deki köşkünde geçirdiği ani bir kalp krizi sonucu hayata gözlerini yumdu. Yakın dostları ve ailesi, "Kurşunun delemediği kalbini, assıl acı ve hüzün sonradan vurdu" yorumunu yaptı.
3. Kayıp Anılar Defteri
Salih Bozok, hayattayken Atatürk’le ilgili gördüğü, bildiği ve yaşadığı her şeyi titizlikle not etmişti. Ölümünden önce tamamladığı bu hatıralar, yıllar sonra araştırmacılar tarafından derlenip yayımlandı. Ancak oğlu Cemil Bozok ve kız kardeşlerinin vefatının ardından, bu paha biçilemez orijinal hatıra defterleri ve belgeler maalesef iz bırakmadan ortadan kayboldu.
Salih Bozok’un 10 Kasım 1938’deki eylemi, rasyonel bir bakış açısıyla değerlendirilemeyecek kadar derin bir aidiyetin, "lideriyle var olup lideriyle yok olma" felsefesinin tarihteki en sarsıcı yansımasıdır.
