nkara’da toprağa kazma vurmanın tuhaf bir tarafı vardır.
Bazen birkaç metre aşağıda başka bir Ankara çıkar.
Biraz daha inersiniz, Roma çıkar.
Biraz daha inersiniz, Frig çıkar.
Çünkü Cumhuriyet, başkentini boş bir bozkırın üzerine kurmadı. Binlerce yıldır insanların yaşadığı, yıktığı, yeniden yaptığı ve her yeni şehrin eskisinin üzerine oturduğu bir kentin üzerine kurdu.
Belki de Ankara’nın en büyük tarih bilmecelerinden biri tam burada başlıyor:
Yeni Ankara kurulurken eski Ankara’nın ne kadarı kayboldu?
Cumhuriyet’in ilk yıllarını düşünelim.
Ankara artık başkenttir.
Nüfus hızla artmaktadır. Bakanlıklar yapılacak, yollar açılacak, meydanlar düzenlenecek, yeni mahalleler kurulacaktır.
Kazmalar toprağa iner.
Ve toprağın altından tarih çıkmaya başlar.
1931’de Çankırıkapı Caddesi açılırken ortaya çıkan kalıntılar, buradaki Roma dünyasının büyüklüğünü yeniden hatırlattı. Sonraki kazılarda bugün Roma Hamamı olarak bildiğimiz devasa yapı açığa çıkarıldı.
Ama mesele Roma ile bitmedi.
1937’de yapılan kazılarda Roma katmanlarının altında Frig Ankara’sının izlerine ulaşıldı.
Kazılar ilerledikçe Osmanlı, Selçuklu, Bizans ve Roma katlarının altında başka bir şehir belirmeye başladı:
Friglerin Ankara’sı.
Ev temelleri…
Seramikler…
Mezarlar…
Tümülüsler…
Üstelik buluntular yalnızca bugünkü Ulus çevresinden gelmiyordu.
Çankırıkapı’dan Hacı Bayram çevresine, Gar’dan Atatürk Orman Çiftliği’ne, Cebeci yönünden Rasattepe’ye kadar Ankara’nın farklı noktalarında aynı geçmiş tekrar tekrar kendisini gösteriyordu.
Öyle ki 1932’de Atatürk Orman Çiftliği Fidanlığı’nda yapılan çalışmalar sırasında bir Frig tümülüsü ortaya çıktı.
Yeni Ankara nereye doğru büyürse, eski Ankara sanki toprağın altından ona cevap veriyordu.
Fakat belki de en sembolik karşılaşma Rasattepe’de yaşandı.
Bugünkü Anıtkabir’in bulunduğu tepeye eski Ankaralılar “Beştepeler” diyordu. Çünkü burada Frig dönemine ait tümülüsler bulunuyordu.
Anıtkabir’in buraya yapılmasına karar verilince tümülüsler öylece ortadan kaldırılmadı. Önce Tahsin Özgüç başkanlığındaki arkeoloji heyeti tarafından kazıldılar. Friglere ait oldukları belirlendi, içlerinden çıkan eserler koruma altına alındı.
Sonra tümülüsler kaldırıldı.
Bunun üzerinde biraz durmak gerekiyor.
Çünkü burada karşımıza basit bir “tarih katliamı” hikâyesi çıkmıyor.
Tam tersine çok daha karmaşık bir Ankara hikâyesi çıkıyor.
Bir tarafta geçmişini araştırmaya başlayan genç Cumhuriyet…
Diğer tarafta aynı toprak üzerinde yeni bir başkent kurmak zorunda olan genç Cumhuriyet…
Bir tarafta arkeologların fırçaları…
Diğer tarafta mühendislerin kazmaları…
İkisi aynı şehirde, bazen aynı yıllarda çalışıyor.
İşte Ankara’nın büyük paradoksu budur.
Cumhuriyet Ankara’yı inşa ederken eski Ankara’yı yalnızca yok etmedi.
Onu aynı zamanda keşfetti.
Çankırıkapı’daki kazılar olmasa Roma Hamamı’nın büyüklüğünü bugün belki bilemeyecektik.
Roma Hamamı’nın bulunduğu höyük kazılmasa onun altındaki Frig yerleşmesini göremeyecektik.
Rasattepe’ye Anıtkabir yapılmasa oradaki tümülüslerin içini belki çok daha geç öğrenecektik.
Fakat madalyonun öteki yüzü de var.
Modern şehir büyüdükçe antik kentin tamamını kazmak artık mümkün değildi.
Evler yapıldı.
Yollar geçti.
Kamu binaları yükseldi.
Mahalleler oluştu.
Ve eski Ankara’nın büyük bölümü modern Ankara’nın altında kaldı.
İşte bugün Ulus’ta yürürken hissetmediğimiz şey budur.
Ayağımızın altında yalnızca birkaç arkeolojik eser yoktur.
Bir şehir vardır.
Sokaklarıyla…
Evleriyle…
Mezarlarıyla…
Tapınaklarıyla…
Hamamlarıyla…
Ve bunların da altında başka bir şehir…
Roma Ankara’sının altında Frig Ankara’sı.
Onun çevresinde daha eski yerleşim izleri.
Bu yüzden Ankara için “eski bir şehir” demek bile eksik kalır.
Ankara, aslında üst üste kurulmuş şehirlerin toplamıdır.
Cumhuriyet bunların sonuncusudur.
Ve belki de asıl soruyu şimdi sormamız gerekiyor:
Bugün Ulus’un, Hacı Bayram’ın, Anafartalar’ın, Çankırıkapı’nın altında hâlâ neler var?
Bilmiyoruz.
Çünkü onları görmek için modern Ankara’nın altına inmek gerekiyor.
Ama bildiğimiz başka bir şey var.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında yapılan her büyük hafriyat, istemeden gerçekleştirilen bir arkeolojik sondaja dönüşmüş gibidir.
Yol açılmış, tarih çıkmıştır.
Temel kazılmış, tarih çıkmıştır.
Bir tepe düzeltilmiş, tarih çıkmıştır.
Ankara sanki yeni başkente sürekli aynı şeyi söylemiştir:
“Benden önce de Ankara vardı.”
Bu hikâyeyi yalnızca “Cumhuriyet eski Ankara’yı yok etti” diye anlatmak haksızlık olur.
Çünkü aynı Cumhuriyet, Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ni kuran, kazıları destekleyen, Frig’i, Hitit’i, Roma’yı araştıran ve Anadolu’nun geçmişini yeni devletin kültür dünyasının önemli bir parçası haline getiren Cumhuriyettir.
Ama başka bir gerçeği görmezden gelmek de mümkün değildir.
Yeni Ankara’nın kurulmasının bir bedeli vardı.
O bedelin bir bölümünü eski Ankara ödedi.
Bazı yapılar ortadan kalktı.
Bazı tümülüsler kazıldıktan sonra kaldırıldı.
Bazı kalıntılar kurtarıldı.
Ve kim bilir ne kadarı apartmanların, yolların ve meydanların altında kaldı.
Belki de bu nedenle Ankara’nın tarihini yalnızca gördüklerimiz üzerinden okumamak gerekir.
Augustus Tapınağı’na bakarız.
Roma Hamamı’nı gezeriz.
Roma Tiyatrosu’nu görürüz.
Ankara Kalesi’ne çıkarız.
Bunları Ankara’nın geçmişi sanırız.
Oysa onlar geçmişin tamamı değildir.
Onlar yalnızca kurtulabilenlerdir.
Asıl Ankara’nın önemli bir bölümü hâlâ aşağıdadır.
Ve bazen bir şehrin tarihi, ayakta kalan yapılarından çok, artık göremediğimiz yapılarında saklıdır.
Belki Ankara’nın en büyük gizemi de budur:
Biz bugün Cumhuriyet’in başkentinde yaşamıyoruz yalnızca.
Friglerin Ankara’sının, Roma’nın Ankyra’sının, Bizans’ın, Selçuklunun ve Osmanlının üzerine kurulmuş son Ankara’da yaşıyoruz.
Üstte bizim şehrimiz var.
Altta onlarınki.
Ve Ankara hâlâ bütün hikâyesini anlatmış değil.
