Ankara’nın hikâyesini anlatırken hep yere bakıyoruz.
Kaleye, eski sokaklara, taş binalara, bağ evlerine, Meclis’e, istasyona…
Oysa Cumhuriyet’in ilk yıllarında Ankara’da çok ilginç bir şey daha yapılıyordu:
Bu kez başlar yukarı kaldırılmış, gökyüzüne bakılıyordu.
Yıl 1925.
Ankara henüz yeni başkent olmuş. Şehir bugünkü Ankara değil elbette. Bozkırın ortasında büyümeye çalışan, tozuyla, ayazıyla, çamuruyla mücadele eden genç bir başkent.
İşte tam o günlerde Ankara’ya bir Macar bilim insanı geliyor:
Prof. Dr. Antal Réthly.
Görevi ilk bakışta son derece basit görünüyor:
Havayı ölçmek.
Ama aslında yapılan şey bundan çok daha büyük.
Çünkü yeni kurulan Cumhuriyet yalnızca ülkenin sınırlarını, yollarını, demiryollarını, okullarını ve fabrikalarını düzenlemeye çalışmıyor.
Gökyüzünü de tanımak istiyor.
Réthly’nin öncülüğünde Ankara’nın Etlik semtinde Rasadat-ı Cevviye adı verilen meteoroloji kurumu faaliyete geçiriliyor.
Tarih: 12 Kasım 1925.
Ve Ankara’nın havası artık yalnızca hissedilmiyor.
Kaydediliyor.
Sıcaklık ölçülüyor.
Basınç ölçülüyor.
Nem kaydediliyor.
Bulutlara bakılıyor.
Rüzgârın yönü ve hareketleri izleniyor.
Yağış takip ediliyor.
Bugün cep telefonumuzu çıkarıp birkaç saniye içinde öğrendiğimiz hava sıcaklığının arkasında, yaklaşık bir asır önce Etlik’te başlayan böyle bir hikâye var.
Fakat beni asıl düşündüren başka bir şey.
Cumhuriyet neden daha kuruluşunun ikinci yılında meteorolojiyle bu kadar ilgilenmişti?
Çünkü hava yalnızca “yarın yağmur yağacak mı?” sorusundan ibaret değildi.
Bir tarım ülkesinde yağmur, üretim demekti.
Don, ürün kaybı demekti.
Kuraklık, açlık tehlikesi demekti.
Rüzgâr havacılık için önemliydi.
Yağış yollar, demiryolları ve şehirleşme için önemliydi.
Kısacası gökyüzünü anlamak, biraz da ülkenin geleceğini anlamaktı.
Ve bunun için Ankara’ya dünyanın başka bir köşesinden bir bilim insanı getiriliyordu.
Réthly yalnız Ankara’nın havasını ölçmekle de kalmadı.
Türkiye’nin farklı bölgelerinde meteoroloji istasyonlarının kurulması için çalıştı. Ankara’da başlayan sistem giderek ülkeye yayıldı.
1926’nın sonunda Türkiye’nin farklı bölgelerinden düzenli meteorolojik veriler gelmeye başlamıştı.
Etlik’te başlayan çalışma büyüdü.
1927’de Ankara’daki meteoroloji merkezi yeni binasına taşındı.
Ve Türkiye yavaş yavaş kendi iklim hafızasını oluşturmaya başladı.
Düşünün…
Bir insan her sabah aynı aletlerin başına geçiyor.
Termometreye bakıyor.
Barometreyi okuyor.
Gökyüzündeki bulutları kaydediyor.
Rüzgârı ölçüyor.
Sonra rakamları bir deftere yazıyor.
O gün için bunlar yalnızca birkaç sayı olabilir.
Ama yıllar geçince o sayılar bir ülkenin hafızasına dönüşüyor.
Bugün “Ankara eskiden daha mı soğuktu?”, “Yağışlar azaldı mı?”, “Kuraklık gerçekten artıyor mu?” diye sorabiliyorsak bunun cevabını yalnız hatıralardan değil, onlarca yıl boyunca tutulmuş bu kayıtlardan arıyoruz.
Belki de modern devlet dediğimiz şey biraz da budur.
Hatırlamak.
İnsanın hafızası yanıltabilir.
“Eskiden kışlar daha sertti” deriz.
“Kar aylarca kalkmazdı” deriz.
“Yazlar böyle sıcak değildi” deriz.
Ama bilim başka bir şey söyler:
Ölçelim.
Sonra konuşalım.
Beni Etlik’te yaklaşık yüz yıl önce başlayan o küçük hikâyede etkileyen tam da bu.
Genç Cumhuriyet aslında gökyüzüne bakarken geleceğe bakıyordu.
Bugün Ankara’da milyonlarca insan sabah evinden çıkmadan telefonundan hava durumuna bakıyor.
Yağmur varsa şemsiyesini alıyor.
Kar varsa aracının lastiğini düşünüyor.
Sıcaklık düşecekse paltosunu giyiyor.
Fakat çok azımız şu soruyu soruyor:
Ankara’nın havasını ilk kim ölçtü?
Cevabın bir ucunda Etlik var.
Bir ucunda 1925 yılı.
Bir ucunda da uzaklardan Ankara’ya gelmiş Macar bir bilim insanı:
Antal Réthly.
Bazı insanlar şehirlerde heykel bırakır.
Bazıları büyük binalar.
Bazıları meydanlar.
Réthly’nin bıraktığı şey ise görünmüyor.
Çünkü onun bıraktığı miras rakamlardan oluşuyor.
Sıcaklıklar…
Basınçlar…
Yağışlar…
Rüzgârlar…
Ve neredeyse bir asırdır büyümeye devam eden bir iklim hafızası.
Belki de Ankara’nın en görünmez tarih arşivlerinden biri tam olarak budur:
Gökyüzünün hafızası.
