İnsan, belki de ilk kez gökyüzüne baktığında gerçekten insan oldu.
Çünkü o gece yalnızca yıldızları görmedi. Kendisinden çok daha büyük bir düzenin varlığını da fark etti. O ana kadar avlanan, barınan ve hayatta kalmaya çalışan bir canlıydı. Başını göğe kaldırdığı andan itibaren ise anlam aramaya başladı.
Belki de merak, insanlığın ilk büyük keşfiydi.
Dinlerin, mitolojilerin, felsefenin ve nihayet bilimin ilk tohumu, karanlık bir gecede gökyüzüne çevrilen o ilk bakışta saklıydı.
Anadolu, bu büyük merakın en eski tanıklarından biridir.
Binlerce yıl boyunca bu topraklarda yaşayan insanlar, gece çöktüğünde gökyüzüne yalnızca ışık saçan noktalar olarak bakmadılar. Yıldızlarda tanrıları gördüler, gezegenlerde kaderlerini aradılar, mevsimleri gökyüzüyle hesapladılar ve açıklayamadıkları olayları kutsal hikâyelere dönüştürdüler.
Bugün astronomi bize yıldızların nasıl oluştuğunu, gezegenlerin nasıl hareket ettiğini ve evrenin milyarlarca yıllık geçmişini anlatıyor. Fakat eski Anadolu insanı aynı gökyüzüne başka sorular soruyordu.
"Gökteki bu düzen ne anlatıyor?"
Belki de insanlık tarihinin en eski sorularından biri buydu.
Hititler için gökyüzü, tanrıların hüküm sürdüğü kutsal bir âlemdi. Fırtına Tanrısı Tarhunt, yalnızca yağmurun değil, gök gürültüsünün ve yıldırımın da sahibiydi. Gökte meydana gelen olağanüstü olaylar, tanrıların insanlara gönderdiği işaretler olarak yorumlanıyordu. Bugün elimizde bulunan Hitit tabletleri, gök olaylarının dinî ve sembolik anlamlar taşıdığına işaret ediyor. Bu metinleri modern kavramlarla açıklamaya çalışmak doğru değildir; ancak gökyüzünün Hitit düşüncesinin merkezinde yer aldığı açıktır.
Bu anlayışın en etkileyici örneklerinden biri Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı'dır.
Kayalara işlenmiş tanrı alayları ilk bakışta yalnızca dinî kabartmalar gibi görünür. Oysa bazı araştırmacılar, bu düzenlemenin mevsimlerin döngüsünü ve göksel düzeni simgeleyen bir takvim sistemi olabileceğini ileri sürmektedir. Bu görüş kesinleşmiş değildir. Ancak tartışmanın kendisi bile, Hititlerin gökyüzünü büyük bir dikkatle izlediğini göstermektedir.
Doğu Anadolu'nun güçlü uygarlığı Urartular için de yüksek dağlar yalnızca coğrafyanın bir parçası değildi. Zirveler, göğe en yakın yerlerdi. Tanrı Haldi adına inşa edilen kutsal alanların çoğunun yüksek noktalarda bulunması tesadüf değildir. İnsan, göğe yaklaştığını düşündüğü yere tapınağını kuruyordu.
Frigler ise yıldızları ve gezegenleri daha çok zamanın ve kaderin işaretleri olarak yorumluyordu. Antik dünyanın birçok toplumunda olduğu gibi, sıra dışı gök olaylarının büyük değişimlerin habercisi olabileceğine inanılıyordu. Bugün bunları bilimsel gerçekler olarak değil, insanın belirsizliği anlamlandırma çabasının kültürel yansımaları olarak okumak daha doğru olacaktır.
Anadolu'da gökten düşen taşlara gösterilen ilgi de dikkat çekicidir.
Eski insanlar, kökenini açıklayamadıkları meteor taşlarını sıradan kaya parçaları olarak görmediler. Dünyanın birçok yerinde olduğu gibi Anadolu'da da gökten gelen bu taşların kutsallık taşıdığına inanıldığına ilişkin izlere rastlanmaktadır. Çünkü gökten gelen her şey, yeryüzüne ait olandan farklı kabul ediliyordu.
İnsan, açıklayamadığını kutsallaştırıyordu.
Belki de bütün mitolojilerin başlangıç noktası tam da buydu.
Bu düşünce yalnızca inançları değil, mimariyi de etkiledi.
Adıyaman'daki Nemrut Dağı bunun en görkemli örneklerinden biridir. Kommagene Kralı I. Antiochos'un yaptırdığı anıt mezar, yalnızca dev heykellerden oluşan bir kutsal alan değildir. Burada gökyüzüyle kurulan sembolik ilişki hemen hissedilir. Özellikle Aslan Horoskopu Kabartması, birçok araştırmacı tarafından antik dünyanın en eski astrolojik tasvirlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Kabartmadaki yıldız ve gezegen sembollerinin nasıl yorumlanacağı konusunda farklı görüşler bulunsa da, Antiochos'un göksel düzen ile yeryüzündeki iktidarı aynı anlatının içine yerleştirmeye çalıştığı açıktır.
İnsan, gökyüzünü yalnızca seyretmiyor...
Ona bakarak kendisini anlatıyordu.
(Devam edecek.)
