Ankara denildiğinde tasavvuf tarihinden aklımıza gelen ilk isim bellidir: Hacı Bayram-ı Velî.
Ama mesele yalnızca Hacı Bayram değildir.
Bugün Ulus'ta, Roma Augustus Tapınağı'nın hemen yanı başında yükselen Hacı Bayram Camii ve türbesine baktığımızda aslında Ankara'nın yüzyıllarca süren başka bir tarihinin tam merkezinde dururuz.
Çünkü Ankara yalnızca bir Osmanlı şehri, bir Ahî şehri ya da Cumhuriyet'in başkenti değildi.
Bir dönem Anadolu'nun önemli tasavvuf merkezlerinden biriydi.
HACI BAYRAM'DAN ÖNCE
Hacı Bayram-ı Velî Ankara'ya geldiğinde karşısında manevî bakımdan boş bir şehir yoktu.
Ankara'nın güçlü bir Ahîlik geleneği vardı. Esnafın, zanaatkârın ve şehir hayatının örgütlendiği bu dünya aynı zamanda tasavvufla iç içeydi.
Hacı Bayram'ın yaptığı belki de Ankara tarihinin en önemli toplumsal buluşmalarından biriydi:
Dervişi, çiftçiyi, esnafı ve medrese görmüş insanı aynı çevrede topladı.
Şeyhi Somuncu Baba'nın ölümünden sonra Ankara'ya döndü ve yaklaşık 1412'den itibaren burada irşada başladı. Böylece Anadolu'da doğup gelişen en önemli yerli tasavvuf hareketlerinden biri ortaya çıktı:
Bayramiyye.
Ve Ankara artık herhangi bir şehir değildi.
Hacı Bayram Dergâhı bir âsitâne, yani tarikatın merkez tekkesi ve pîr evi olmuştu. Nitekim Osmanlı tasavvuf coğrafyasının büyük merkezleri sayılırken Konya'daki Mevlânâ Dergâhı, Hacıbektaş'taki Hacı Bektaş Dergâhı ve Kastamonu'daki Şaban-ı Velî Dergâhı ile birlikte Ankara'daki Hacı Bayram Dergâhı da anılır.
Bu küçümsenecek bir şey değildir.
Ankara bir tarikatın şubesi değildi.
Tarikatın merkeziydi.
DEVLET NEDEN HACI BAYRAM'I MERAK ETTİ?
İşin ilginç taraflarından biri de burada başlıyor.
Hacı Bayram'ın çevresindeki insanların sayısı öylesine arttı ki bu durum Osmanlı yönetiminin dikkatini çekti.
II. Murad döneminde Hacı Bayram Edirne'ye çağrıldı.
Kaynakların aktardığı rivayetlerde, çevresinde giderek büyüyen kitlenin siyasî bir güce dönüşebileceğinden endişe edildiği anlatılır. Padişah onunla görüştükten sonra bu kuşkuların dağıldığı kabul edilir.
Bu bize çok önemli bir şey söylüyor:
Bir tarikatın gücü yalnız tekkesindeki derviş sayısıyla ölçülmüyordu.
Arkasındaki toplumsal ağla ölçülüyordu.
Ve Ankara'daki Bayramî çevresinin böyle bir ağı vardı.
SONRA YOLLAR AYRILDI
Hacı Bayram 1429-1430 civarında öldüğünde hareket sona ermedi.
Tam tersine dallandı.
Bir tarafta Akşemseddin'in temsil ettiği ve daha klasik tarikat yapısını sürdüren Bayramiyye-Şemsiyye vardı.
Diğer tarafta ise çok daha ilginç bir damar ortaya çıktı:
Bayramî Melâmîleri.
Ömer Dede Sikkînî ile ilişkilendirilen bu çevre taç, hırka ve gösterişli tarikat işaretlerinden uzak duruyordu.
Öyle ki geleneğe atfedilen söz son derece çarpıcıdır:
Dervişlik taç ve hırkadan ibaretse, biz ondan vazgeçtik.
Bayramî Melâmîliği zamanla yalnız dinî değil, toplumsal ve hatta siyasî bakımdan Osmanlı'nın dikkatle izlediği hareketlerden biri haline gelecekti.
VE YOL AYAŞ'A ÇIKTI
Ankara'nın tarikat tarihinin en şaşırtıcı duraklarından biri ise şehir merkezinde değil:
Ayaş'tadır.
Burada karşımıza Bünyâmin Ayaşî çıkar.
XVI. yüzyıl Bayramî-Melâmî geleneğinin önemli isimlerinden biridir. Kaynaklar onun silsiledeki tam yerini tartışsa da bir kısmı doğrudan Hacı Bayram'ın, bir kısmı Ömer Sikkînî'nin halifesi olduğunu aktarır.
Ama tartışmasız olan bir şey vardır:
Ayaş, Bayramî-Melâmî damarının önemli duraklarından biri olmuştur.
Bünyâmin Ayaşî hakkında daha da ilginç bir rivayet vardır.
Melâmî kaynaklarına göre hakkında yapılan suçlamalar sonucunda Kütahya Kalesi'ne hapsedilmiştir. Ancak Osmanlı resmî kaynaklarında bunu doğrulayacak açık kayıt bulunmadığından bu bilgiyi ihtiyatla karşılamak gerekir.
Yine de Ankara'dan Ayaş'a uzanan bu hat bize başka bir Ankara gösteriyor.
ANKARA'NIN GÖRÜNMEYEN HARİTASI
Sonraki yüzyıllarda Ankara'da Bayramîlerin yanında farklı tasavvuf çevreleri de varlık gösterecekti.
Fakat Bayramiyye'nin yeri başkaydı.
Çünkü diğer tarikatlar Ankara'ya geldiler.
Bayramiyye ise Ankara'dan çıktı.
Üstelik buradan Anadolu'nun başka şehirlerine yayıldı. Bayramî gelenek Akşemseddin'den Ömer Sikkînî'ye, Şemsiyye'den Melâmiyye'ye, daha sonra Tennûriyye, Himmetiyye ve Celvetiyye gibi kollara uzanan geniş bir tasavvuf dünyası oluşturdu.
1925 yılında tekkeler ve zaviyeler kapatıldığında Ankara'daki Hacı Bayram âsitânesinde de yaklaşık beş asırlık kesintisiz şeyhlik geleneği sona erdi. Dergâhın şeyhliği Hacı Bayram'ın ailesi içinde kuşaktan kuşağa aktarılmış ve son şeyhe kadar devam etmişti.
Bugün Hacı Bayram'ın çevresinden geçerken gördüğümüz şey çoğu zaman bir cami, bir türbe ve Ankara'nın en eski bölgelerinden biridir.
Oysa biraz daha dikkatli bakıldığında başka bir şehir görünür.
Ahîlerin Ankara'sı...
Dervişlerin Ankara'sı...
Devletin zaman zaman kuşkuyla izlediği Melâmîlerin Ankara'sı...
Ayaş'taki Bünyâmin'in Ankara'sı...
Ve bütün bunların merkezinde toprağı ekip biçtiği anlatılan bir derviş:
Hacı Bayram-ı Velî.
Belki de soruyu artık tersinden sormak gerekiyor.
Ankara bir tarikat merkezi miydi?
Evet.
Hem de Anadolu'nun en önemli pîr merkezlerinden biriydi.
Ve bugün o merkezin tam üzerinden her gün binlerce insan geçiyor.
Çoğu, ayaklarının altında nasıl bir tarih bulunduğunu bilmeden.
