Mustafa Kemal 22 Aralık Gecesi Neyin Sözünü Aldı?
Mustafa Kemal Paşa 27 Aralık 1919'da Ankara'ya geldi.
Ankara'nın Millî Mücadele'nin merkezi oluşunu anlatırken hikâyeyi çoğu zaman buradan başlatıyoruz. Oysa Mustafa Kemal'in Ankara'ya gelmeden birkaç gün önce yaptığı bir ziyaret var ki, kurulmakta olan yeni siyasi merkezin hangi dengeler üzerine oturduğunu anlamak bakımından son derece önemlidir.
Hacıbektaş ziyareti.
Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye, Sivas'tan Ankara'ya doğru ilerlerken 22 Aralık 1919'da Hacıbektaş'a geldi.
Bu, yol üzerinde yapılmış sıradan bir ziyaret değildi.
Çünkü Mustafa Kemal, daha Haziran 1919'da Anadolu'daki Alevi topluluklarının Hacıbektaş merkeziyle ilişkisini ve bu merkezin sahip olduğu nüfuzu değerlendirmişti.
Üstelik kendisinden kısa süre önce Ali Fuat Paşa da Hacıbektaş'a gelmiş, burada temaslarda bulunmuştu.
Yani ziyaretin zemini hazırlanmıştı.
Mustafa Kemal'in karşısında ise tek bir dinî otorite yoktu.
Bir tarafta Cemalettin Çelebi, diğer tarafta Salih Niyazi Dedebaba vardı.
Biri Çelebiler kolunu, diğeri Bektaşiliğin Babagân geleneğini temsil ediyordu. Aralarında eskiye dayanan bir nüfuz ve temsil meselesi de bulunuyordu.
Mustafa Kemal ikisiyle de görüştü.
Çünkü 1919 Anadolu'sunda Hacıbektaş yalnızca bir dergâh değildi.
Anadolu'nun dört bir yanına uzanan görünmez bağların merkeziydi.
Mustafa Kemal'in ise henüz bir devleti yoktu.
Meclisi yoktu.
Düzenli ordusu yoktu.
Anadolu'nun tamamına emir verebileceği bir devlet mekanizması da yoktu.
Bu yüzden Millî Mücadele'nin ilk dönemindeki en büyük güçlerden biri, Anadolu'nun yerel ve manevi nüfuz merkezleriydi.
Müftüler, eşraf, aşiret reisleri, şeyhler, dedeler, dergâhlar...
Hacıbektaş bunların en önemlilerinden biriydi.
Ve 22 Aralık gecesi önemli bir görüşme yapıldı.
Mazhar Müfit Kansu'nun yıllar sonra aktardığına göre Cemalettin Çelebi, Mustafa Kemal'e Millî Mücadele'yi destekleyeceklerini bildirdi.
Bu yalnızca kişisel bir destek sözü değildi.
Çelebi'nin Anadolu'daki nüfuzu düşünüldüğünde Mustafa Kemal'in aradığı şey tam da buydu:
Hacıbektaş'ın Millî Mücadele'nin yanında durması.
Fakat gecenin asıl şaşırtıcı konuşması bundan sonra yaşandı.
Cemalettin Çelebi, sohbet sırasında Cumhuriyet meselesini açtı.
Tarih 22 Aralık 1919'du.
Daha Türkiye Büyük Millet Meclisi bile açılmamıştı.
Saltanat devam ediyordu.
Millî Mücadele kamuoyuna hâlâ padişahı ve vatanı kurtarma hareketi olarak anlatılıyordu.
Cumhuriyet'in ilanına yaklaşık dört yıl vardı.
Ve Anadolu'nun ortasındaki Hacıbektaş'ta, kapalı bir görüşmede Cumhuriyet ihtimali konuşuluyordu.
Mustafa Kemal cevap vermedi.
Ne kabul etti ne reddetti.
Sessiz kaldı.
Belki de o gecenin en önemli ayrıntısı budur.
Çünkü iki taraf birbirinden yalnızca bugünün cevabını istemiyordu.
Yarının nasıl bir ülke olacağını anlamaya çalışıyordu.
Mustafa Kemal'in sorusu açıktı:
Alevi-Bektaşi dünyası Millî Mücadele'nin yanında olacak mı?
Cemalettin Çelebi'nin sorusu ise belki daha derindi:
Bu mücadele başarıya ulaşırsa eski düzen mi geri gelecek, yoksa yeni bir devlet mi kurulacak?
Bu sorunun tarihsel arka planını da unutmamak gerekir.
Bektaşilik, özellikle 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra Osmanlı merkezi yönetiminin ağır baskısıyla karşılaşmıştı. Alevi topluluklarının merkezî devletle ilişkileri de yüzyıllar boyunca kolay olmamıştı.
Bu nedenle 1919'da ortaya çıkan hareket, bazı Alevi-Bektaşi çevreleri açısından yalnızca işgalden kurtuluş umudu değildi.
Yeni bir düzen ihtimaliydi.
İşte Cemalettin Çelebi'nin Cumhuriyet'e ilişkin sözünü bu tarihsel zeminden koparmamak gerekir.
Mustafa Kemal ise son derece ihtiyatlıydı.
Çünkü Aralık 1919'da “Cumhuriyet” kelimesinin açıkça siyasi hedef haline getirilmesi Millî Mücadele'nin bütün dengelerini değiştirebilirdi.
Ama Hacıbektaş görüşmesinin sonucu açıktı:
Destek sağlanmıştı.
Üstelik Mustafa Kemal, Çelebi ile Dedebaba arasındaki ayrılığın Millî Mücadele'ye zarar vermemesini de sağlamaya çalışmıştı.
Mazhar Müfit Kansu'nun anlatımında bu görüşmelerden sonra iki taraf arasındaki ihtilafın belli ölçüde giderildiği özellikle belirtilir.
Yani Mustafa Kemal Hacıbektaş'tan yalnızca bir destek sözüyle ayrılmıyordu.
İki ayrı manevi otoritenin aynı mücadele etrafında buluşmasını da sağlamıştı.
Belki bu ziyaretin anlamını tek cümlede burada aramak gerekir:
Mustafa Kemal Ankara'ya giderken Hacıbektaş'a uğramadı; Hacıbektaş'ın desteğini almadan Ankara'ya gitmek istemedi.
22 Aralık gecesi bir tarafta henüz devleti olmayan bir hareketin lideri, diğer tarafta Anadolu'nun en güçlü manevi merkezlerinden birinin temsilcileri vardı.
Mustafa Kemal aradığı cevabı aldı.
Hacıbektaş, Millî Mücadele'nin yanında duracaktı.
Cemalettin Çelebi ise kendi sorusunun cevabını alamadı.
Cumhuriyet ihtimalini ortaya koydu.
Mustafa Kemal sustu.
Ve belki de o geceden geriye kalan en büyük tarihsel işaret, söylenenlerden çok bu sessizliktir.
