Köy Enstitüleri üzerine yıllardır çok şey yazıldı, söylendi. Kuruluşları, yetiştirdikleri öğretmenler, Anadolu'nun aydınlanmasına katkıları ve kapatılmalarının yarattığı kayıplar uzun uzun tartışıldı.
Benim merak ettiğim ise bu büyük eğitim hamlesinin sona ermesinde uluslararası ilişkilerin, özellikle Amerika'nın ne ölçüde etkili olduğuydu.
Yaygın bir kanaat var: Amerika istedi, Türkiye kapattı.
Peki, tarihsel belgeler gerçekten bunu mu söylüyor?
İkinci Dünya Savaşı sona ererken Türkiye yeni bir döneme giriyordu. Sovyetler Birliği'nin Boğazlar üzerindeki talepleri ve güvenlik kaygıları Ankara'yı Batı'ya yaklaştırmıştı. İçeride ise komünizm karşıtlığı giderek sertleşiyordu.
Köy Enstitüleri tam da bu ortamda hedef hâline geldi.
1946'da Hasan Âli Yücel Millî Eğitim Bakanlığından ayrıldı. İsmail Hakkı Tonguç İlköğretim Genel Müdürlüğünden uzaklaştırıldı. 1947'de eğitim programları değiştirildi, Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü kapatıldı.
Üstelik bütün bunlar Marshall yardımlarından önce gerçekleşmişti. Tasfiyenin ilk adımları, Truman Doktrini'nin ilanından da önce atılmıştı.
Bu tarih sıralaması bile üzerinde düşünmeye değer.
Ancak araştırmalarım sırasında karşıma çıkan bir ayrıntı, meseleye başka bir gözle bakmamı sağladı.
Tarihçi Heinrich Hartmann'ın Planting Seeds of Knowledge adlı çalışması, Türkiye'de görev yapan Amerikan yardım uzmanlarının Köy Enstitülerine ilişkin değerlendirmelerini ortaya koyuyor.
Marshall Planı kapsamında Türkiye'ye gelen Amerikalı uzmanlar, modern tarım yöntemlerini Anadolu köylüsüne ulaştırmanın yollarını arıyorlardı. Bunun için köylere ulaşabilecek, halkın güvenini kazanmış bir eğitim ağına ihtiyaçları vardı.
Aradıkları yapının önemli bir bölümü zaten Türkiye'de bulunuyordu: Köy Enstitülerinin yetiştirdiği öğretmenler.
18 Eylül 1950'de Amerikan Ekonomik İşbirliği İdaresinin Türkiye'deki yöneticisi Russell H. Dorr, Tarım Bakanı Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu'na bir mektup gönderdi.
Dorr, köy öğretmenlerinin tarım uzmanlarına yardımcı olmalarını, çiftçilere yeni üretim yöntemlerini öğretmelerini ve kırsal kalkınmada öncülük üstlenmelerini değerli buluyordu.
Mektubun kaydı bugün Amerikan Ulusal Arşivinde bulunuyor.
Düşününüz...
Türkiye'de komünizm suçlamalarıyla yıpratılan bir eğitim modelinin yetiştirdiği öğretmenler, Amerikalı kalkınma uzmanları tarafından yararlı görülüyordu.
Üstelik uluslararası ilgi Amerika'yla sınırlı değildi. UNESCO da Türkiye'nin kırsal eğitim deneyimiyle ilgileniyor, bu alanda araştırmalar yapılmasını değerlendiriyordu.
Peki, bu çelişkiyi nasıl açıklayacağız?
Aslında burada iki farklı kırsal kalkınma anlayışıyla karşılaşıyoruz.
Köy Enstitüleri yalnızca daha verimli üretim yapan çiftçiler yetiştirmeyi amaçlamıyordu. Köyün ekonomik, kültürel ve toplumsal hayatını değiştirecek insanlar yetiştiriyordu. Öğretmen, derslikte eğitim veren bir memur olmanın ötesinde, köyün gelişmesine öncülük edecek bir insandı.
Marshall Planı'nın öncelikleri ise tarımsal verimlilik, makineleşme, teknik uzmanlaşma ve piyasa için üretimdi.
Bu iki anlayış birbirini bütünüyle dışlamıyordu. Nitekim Amerikalı uzmanlar, Köy Enstitülerinin birikiminden yararlanmak istiyordu. Ancak kırsal kalkınmaya ilişkin öncelikleri aynı değildi.
Türkiye'nin tercihleri de giderek değişiyordu.
1950'de Demokrat Parti iktidara geldi. Türkiye 1952'de NATO'ya katıldı. 1954'te Köy Enstitüleri ilköğretmen okullarına dönüştürüldü.
Böylece CHP döneminde başlayan tasfiye, Demokrat Parti iktidarında tamamlandı.
Burada tarihsel bir ayrımı gözden kaçırmamak gerekiyor.
Amerikan yardımlarının Türkiye'nin ekonomik tercihlerini etkilediği biliniyor. Soğuk Savaş'ın yarattığı antikomünist ortamın Köy Enstitülerine yönelik muhalefeti güçlendirdiği de açık.
Ancak Amerika'nın bu kurumların kapatılmasını doğrudan şart koştuğunu gösteren kesin bir belgeye ulaşılmış değil.
Dahası, bazı Amerikan uzmanlarının Köy Enstitülerinin deneyiminden yararlanmak istemesi, yıllardır tekrarlanan açıklamayı yeniden sorgulamamızı gerektiriyor.
Öyleyse asıl soruyu başka türlü sormalıyız.
Türkiye, Amerika'nın kapattırdığı söylenen Köy Enstitülerinden vazgeçerken, neden Amerikalı uzmanlar aynı kurumların yetiştirdiği öğretmenlerden yararlanmanın yollarını arıyordu?
Bana kalırsa bu sorunun cevabı yalnızca Washington'da değil, Ankara'nın siyasi tercihlerinde de aranmalıdır.
Köy Enstitülerinin kapanışı, yalnızca bir eğitim kurumunun ortadan kaldırılması değildi. Türkiye, kendi toplumsal koşullarından doğmuş, eğitimle üretimi birleştiren özgün bir kırsal kalkınma deneyimini sürdürmekten vazgeçmişti.
Belki de Cumhuriyet tarihinin en büyük kayıplarından biri buydu.
Çünkü kapatılan yalnızca okullar değildi.
Anadolu'nun kendi insanıyla, kendi emeğiyle ve kendi bilgisiyle değişebilme ihtimalinin önü de kesilmişti.
