Ankara'nın geçmişini araştırırken zaman zaman kendime aynı soruyu soruyorum: Bu şehrin tarihini gerçekten ne kadar biliyoruz?
Cumhuriyet'in başkenti Ankara'yı biliyoruz. Roma döneminden kalan tapınaklarını, hamamlarını, sütunlarını tanıyoruz. Galatların başkenti oluşunu, Roma İmparatorluğu'nun önemli eyalet merkezlerinden biri hâline gelişini de tarih kitaplarından öğreniyoruz.
Peki, Ankara'nın düşünce tarihindeki yerini hiç merak ettik mi?
Ben ettim.
Antik çağlardan başlayarak Ankara'da yaşamış, bu şehirle anılmış filozofların, bilim insanlarının ve düşünürlerin izini sürmeye başladım. Doğrusu, başlangıçta karşıma çok daha farklı isimlerin çıkacağını düşünüyordum.
Araştırma beni dördüncü yüzyılın Ankara'sına götürdü.
O yıllarda Ankyra, yalnızca Roma İmparatorluğu'nun Anadolu'daki önemli şehirlerinden biri değildi. İmparatorluğun dinî ve düşünsel tartışmalarında da dikkat çekici bir yere sahipti.
Karşıma çıkan iki isim özellikle ilgimi çekti: Ankyralı Marcellus ve Ankyralı Basileios.
Bugün Ankara sokaklarında bu isimleri kaç kişi tanır, bilmiyorum. Oysa yaklaşık 1700 yıl önce düşünceleri Roma dünyasının en yüksek makamlarında tartışılıyordu.
Marcellus, Ankara piskoposuydu. 325 yılında toplanan ve Hristiyanlık tarihinin en önemli toplantılarından biri kabul edilen İznik Konsili'ne katılmıştı.
Ancak onu önemli kılan yalnızca bu toplantıya katılması değildi. Hristiyanlığın temel inanç meseleleri üzerine geliştirdiği görüşler, dönemin büyük tartışmalarından birinin merkezine yerleşmişti.
Düşünceleri nedeniyle görevinden uzaklaştırıldı. Hakkında suçlamalar ortaya atıldı. Buna rağmen görüşlerini savunmayı sürdürdü. Roma'ya kadar uzanan mücadele içerisinde düşüncelerini açıklama ve kendisini savunma fırsatı buldu.
Burada beni ilgilendiren yalnızca bir din adamının yaşadıkları değil.
Ankara'da görev yapan bir düşünürün fikirleri, imparatorluğun merkezlerinde tartışılıyor; görüşleri üzerine eserler yazılıyor, toplantılar düzenleniyordu.
Bu, Ankara'nın düşünce tarihi bakımından üzerinde durulması gereken bir ayrıntı.
Marcellus'tan sonraki dönemde öne çıkan bir başka isim ise Ankyralı Basileios oldu.
Basileios da Ankara piskoposuydu. Ancak Marcellus ile aynı düşünce çizgisinde değildi. Dördüncü yüzyılın büyük teolojik tartışmalarında farklı bir yaklaşımın temsilcisi olarak etkili oldu.
358 yılında Ankara'da düzenlenen dinî toplantı, şehrin bu mücadelelerdeki ağırlığını gösteren önemli olaylardan biridir.
Düşününüz, bugün çoğumuzun yalnızca arkeolojik kalıntılarıyla hatırladığı Ankara, bir zamanlar Roma dünyasının inanç ve düşünce meselelerinin tartışıldığı merkezlerden biriydi.
Elbette burada bir ayrım yapmak gerekiyor.
Marcellus ve Basileios'u bugünkü anlamıyla bilim insanı olarak tanımlamak doğru olmaz. Onlar öncelikle dinî düşünürlerdi. Üstelik Ankara'da doğduklarını kesin olarak söyleyebileceğimiz belgeler de bulunmuyor.
Ancak yaşadıkları çağda dinî düşünce ile felsefe arasında bugünkü kadar belirgin sınırlar yoktu. Varlık, öz, birlik ve farklılık gibi meseleler, dönemin felsefi tartışmalarıyla da yakından ilişkiliydi.
Bu nedenle Ankara'nın entelektüel geçmişini araştırırken bu iki ismi görmezden gelemeyiz.
Asıl dikkatimi çeken ise başka bir mesele oldu.
Ankara'nın tarihini büyük ölçüde taşlar üzerinden okuyoruz.
Augustus Tapınağı'nı anlatıyoruz. Roma Hamamı'nı, Julianus Sütunu'nu, kaleyi ve surları anlatıyoruz. Bunların her biri elbette son derece kıymetli.
Fakat o yapıların çevresinde yaşayan, tartışan, yazan ve düşünceleriyle kendi çağlarını etkileyen insanları ne kadar tanıyoruz?
Bir şehrin tarihi yalnızca geride bıraktığı yapılardan mı ibarettir?
Bence değil.
Ankara'nın düşünce tarihini araştırmaya başladığımda, bu konuda henüz yeterince bilmediğimiz çok şey olduğunu gördüm. Antik yazıtların, dönemin tarihçilerinin ve özellikle erken Hristiyanlık kaynaklarının daha ayrıntılı incelenmesi gerektiği açık.
Belki bu araştırmalar bizi başka isimlere, başka hikâyelere götürecek.
Ama bugün bile bildiğimiz bir gerçek var.
Ankara, yalnızca orduların geçtiği, imparatorların yönettiği, tüccarların uğradığı bir şehir değildi. Düşüncelerin karşı karşıya geldiği, görüşlerin savunulduğu ve tartışmaların imparatorluğun merkezlerine kadar ulaştığı bir şehirdi.
Cumhuriyet'in başkenti Ankara'nın çok daha eski bir entelektüel geçmişi olduğunu hatırlamakta yarar var.
Ben bu araştırmaya Ankara'nın unutulmuş filozoflarını bulmak amacıyla başlamıştım.
Karşıma çıkan ise başka bir Ankara oldu.
Taşlarını tanıdığımız, insanlarını unuttuğumuz bir Ankara.
