Ankara'nın tarihini araştırırken zaman zaman çok basit görünen soruların peşine düşüyorum. Ancak bu soruların cevapları, çoğu kez bildiklerimizin ötesine uzanıyor.
Bu kez merak ettiğim şuydu: Cumhuriyet'in ilanından sonra Ankara'da taş kullanılarak inşa edilen ilk bina hangisiydi?
İlk bakışta kolay cevaplanabilecek bir soru gibi görünüyor. Oysa biraz derinleşince Cumhuriyet'in kuruluş yıllarına ilişkin ilginç bir boşlukla karşılaşıyoruz.
1923 yılında başkent ilan edilen Ankara, büyük ölçüde kerpiç evlerden oluşan, dar sokaklı, sınırlı altyapıya sahip bir Anadolu şehriydi. Yeni devletin başkenti olacak bu şehirde yalnızca yeni binalar yapılmayacak, Cumhuriyet'in kimliği de mimariye yansıtılacaktı.
Bu dönüşümün en dikkat çekici örneklerinden biri, bugün Cumhuriyet Müzesi olarak kullanılan İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi binasıdır.
1923 yılında mimar Vedat Tek tarafından Cumhuriyet Halk Fırkası binası olarak tasarlanan yapı, kesme taş işçiliği ve anıtsal görünümüyle erken Cumhuriyet Ankara'sının önemli mimari eserlerinden biridir. 1924 yılında tamamlanan bina, 1924-1960 yılları arasında Türkiye Büyük Millet Meclisine ev sahipliği yapmıştır.
Burada önemli bir ayrıntı var.
Binanın tasarım ve inşa süreci Cumhuriyet'in ilanıyla aynı döneme rastlamaktadır. Dolayısıyla onu Cumhuriyet döneminin ilk taş binası olarak kesin biçimde tanımlamak, eldeki bilgilerle mümkün değildir.
Üstelik Ankara'da 1924 yılında yapımına başlanan Gazi ve Latife mektepleri gibi başka erken Cumhuriyet yapıları da bulunmaktadır. Bunların inşaat tarihleri, kullanılan malzemeler ve tamamlanma süreçleri birlikte incelenmeden birincilik belirlemek doğru olmaz.
Asıl mesele de burada başlıyor.
Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki Ankara mimarlığı üzerine çok sayıda araştırma yapılmış olmasına rağmen, 29 Ekim 1923 tarihinden sonra temeli atılan ilk taş yapının hangisi olduğu konusunda kesinleşmiş bir sıralama bulunmuyor.
Oysa bu sorunun cevabı yalnızca mimarlık tarihini ilgilendirmiyor.
Çünkü kerpiç Ankara'dan taş ve betonarme Ankara'ya geçiş, aynı zamanda bir devletin kendi başkentini kurma iradesinin somut ifadesidir.
Taş, burada yalnızca bir yapı malzemesi değildir. Kalıcılığın, kurumsallaşmanın ve yeni bir geleceğe duyulan güvenin de simgesidir.
Bana kalırsa Cumhuriyet Ankara'sının ilk taş binasını belirlemek için dönemin belediye ruhsatları, inşaat kayıtları, keşif defterleri ve mimari projeleri üzerinde karşılaştırmalı bir araştırma yapılması gerekiyor.
Belki cevap, herkesin bildiği anıtsal bir kamu binasında saklıdır. Belki de bugün önünden farkına varmadan geçtiğimiz mütevazı bir okulda.
Ankara'nın geçmişine ilişkin merakım bana şunu öğretti:
Bir şehrin tarihini yalnızca büyük olaylar değil, bazen henüz cevabı bulunmamış küçük sorular da aydınlatır.
Cumhuriyet'in Ankara'da ilk taşı nereye koyduğunu kesin olarak bilmiyoruz.
Ama o taşların üzerine nasıl bir başkent kurulduğunu biliyoruz.
Ve belki de şimdi yapılması gereken, o ilk taşın izini sürmektir.
