Birkaç gün önce bu sütunlarda, 28 Temmuz 1402'de Timur ile Yıldırım Bayezid arasında gerçekleşen Ankara Savaşı'nın, yüzyıllardır kabul edildiği gibi Çubuk Ovası'nda değil, Ankara'nın güneyindeki Culuk sahrasında yapılmış olabileceğini tartışmıştım.
Araştırmayı derinleştirdikçe karşıma çıkan ayrıntılar, meselenin düşündüğümden daha ilginç olduğunu gösterdi.
Çünkü tartışmanın merkezinde yalnızca iki farklı coğrafya değil, tarihsel belgelerin nasıl yorumlandığı sorunu da bulunuyor.
TİMUR'UN TARİHÇİSİ NEREYİ GÖSTERİYOR?
Timur'un seferlerini kaleme alan Nizamüddin Şâmî, Zafernâme adlı eserinde savaşın geçtiği yer için "Çuluğ arazisi" adını kullanıyor.
Çubuk değil, Çuluğ!
Üstelik erken Osmanlı tarihçilerinin bir bölümünde savaş alanı açıkça Çubuk olarak tanımlanmıyor. Çubuk adı, sonraki tarihsel anlatılarda belirginleşiyor.
Asıl dikkat çekici ayrıntı ise 1949 yılında karşımıza çıkıyor.
Tarihçi Necati Lugal, Zafernâme çevirisinde Culuk adına şu dipnotu düşüyor:
"Herhalde Çubuk olacak."
Yalnızca üç kelime!
Elbette Çubuk görüşü bu dipnottan çok önce de vardı. Ancak Lugal'ın notu, tarih yazımında yerleşik kabullerin eski kaynakların yorumlanmasını nasıl etkileyebildiğini gösteriyor.
Acaba kaynakta geçen bir yer adı, bilinen coğrafyaya uydurulmuş olabilir miydi?
ÇUBUK'TAN CULUK'A UZANAN ARAŞTIRMA
Çankırı Karatekin Üniversitesi'nden Prof. Dr. Osman Gümüşçü, 2024 yılında yayımlanan Ankara Savaşı (1402): Çubuk'tan Culuk'a adlı çalışmasında bu sorunun peşine düşüyor.
Eski haritaları, tarihsel metinleri, yer adlarını ve orduların hareket güzergâhlarını birlikte değerlendirerek savaşın Culuk sahrasında gerçekleştiğini savunuyor.
Gümüşçü'nün üzerinde durduğu önemli ayrıntılardan biri Timur'un Ankara'ya geliş güzergâhı.
Kayseri, Kırşehir ve Kızılırmak üzerinden ilerleyen ordunun Bala yönünden Ankara'nın güneyine ulaşmış olabileceği değerlendiriliyor.
Bu durumda Mogan ve Eymir gölleri çevresindeki su kaynakları ve geniş düzlükler önem kazanıyor.
Ancak bir coğrafyanın savaş için elverişli olması, savaşın mutlaka orada yapıldığını kanıtlamıyor.
ÇUBUK TOPRAĞINDAN GELEN İTİRAZ
Culuk tezini değerlendirirken görmezden gelemeyeceğimiz arkeolojik bulgular da var.
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi'nin Çubuk çevresinde yürüttüğü araştırmalarda ok uçları, mızrak parçaları, sikkeler ve toplu mezarlar tespit edildi.
Doç. Dr. Yusuf Albayrak'ın başkanlığındaki çalışmalarda, Kutuören yakınlarında 20 yetişkin erkeğe ait insan kalıntıları bulundu. Bazı kemiklerde kesici silah izleri belirlendi.
2025 yılında açıklanan karbon-14 analizlerinde örnekler için 1422-1500 aralığına işaret eden sonuçlar bildirildi. Araştırmacılar, tarihlendirmedeki belirsizlikleri de dikkate alarak bulguların Ankara Savaşı'yla ilişkili olabileceğini değerlendiriyor.
Bunlar son derece önemli veriler.
Ancak 15. yüzyıla tarihlenen bir toplu mezarın, doğrudan 28 Temmuz 1402'deki savaşa ait olduğunu söyleyebilmek için daha fazla kanıt gerekiyor.
TARİHİN CEVAP BEKLEYEN SORUSU
Bugün karşımızda iki ayrı araştırma bulunuyor.
Prof. Dr. Osman Gümüşçü, tarihsel belgeler ve coğrafi veriler üzerinden Culuk'u işaret ediyor.
Doç. Dr. Yusuf Albayrak ve ekibi ise Çubuk çevresindeki arkeolojik buluntularla geleneksel görüşü destekliyor.
Bunlardan birini yok sayarak diğerini kesin gerçek kabul etmek doğru olmaz.
Üstelik büyük bir savaşın coğrafyası yalnızca çatışmanın yaşandığı meydandan ibaret değildir. Orduların yürüyüş yolları, karargâhları ve geri çekilme güzergâhları geniş bir alana yayılabilir.
Ankara Savaşı'nın üzerinden 624 yıl geçti.
Yıldırım Bayezid'in yenildiğini, esir düştüğünü, Osmanlı Devleti'nin Fetret Devri'ne sürüklendiğini biliyoruz.
Ama bütün bunların başladığı savaş meydanının kesin sınırlarını hâlâ tartışıyoruz.
Bence bu araştırmanın en düşündürücü tarafı da burada.
Bir yanda Timur'un tarihçisinin kullandığı "Çuluğ" adı, diğer yanda Çubuk toprağından çıkarılan savaş izleri...
Belki de tarihimizin en önemli savaşlarından birinin gerçek coğrafyasını belirlemek için, bildiklerimizi yeniden sorgulamamız gerekiyor.
Çünkü bazen tarihin en büyük sorusu, cevabını bildiğimizi sandığımız sorudur:
Yıldırım Bayezid, Timur'a gerçekten nerede yenildi?
