Tarih bazen savaşların sonucuyla şekillenir.
Bazen de gerçekleşmeyen ihtimallerle...
Türk tarihinin en büyük cevapsız sorularından biri de budur:
Enver Paşa Anadolu'ya dönebilseydi ne olurdu?
Bu soruya sağlıklı cevap verebilmek için önce yaygın bir yanlışı düzeltmek gerekir.
Mustafa Kemal Paşa ile Enver Paşa ne dosttu ne de basit anlamda düşmandı.
Bugün bazı çevreler ikisini birbirinin doğal rakibi gibi anlatır.
Bazıları ise aynı davanın iki kahramanı olarak görür.
Gerçekte ise durum çok daha karmaşıktır.
İkisi de aynı dönemin çocuklarıydı.
Aynı askerî kültürün içinde yetişmişlerdi.
Aynı devletin çöküşüne tanıklık etmişlerdi.
İkisi de vatanseverdi.
İkisi de cesurdu.
İkisi de ülkeyi kurtarmak istiyordu.
Fakat ülkenin nasıl kurtulacağı konusunda aynı düşünmüyorlardı.
Enver Paşa büyük hamlelere inanan bir liderdi.
Risk almaktan çekinmiyordu.
Kimi zaman devletin imkânlarını zorlayacak kadar büyük hedefler kuruyordu.
Mustafa Kemal Paşa ise daha farklı bir çizgideydi.
O, önce eldeki gücü ölçmeyi, sonra hedef belirlemeyi tercih ediyordu.
Birinin bakışı ufuklara dönüktü.
Diğerinin bakışı ise ayaklarının bastığı toprağa.
Aslında aralarındaki ayrılığın özeti biraz da buydu.
Birinci Dünya Savaşı sonrasında yolları tamamen ayrıldı.
Enver Paşa yurt dışına çıktı.
Mustafa Kemal Paşa ise Anadolu'da kaldı.
İşte tarihî sorunun başladığı nokta burasıdır.
Çünkü 1920 ve 1921 yıllarında Enver Paşa sıradan bir sürgün değildi.
Osmanlı Devleti'nin son döneminin en tanınmış isimlerinden biriydi.
Eski Harbiye Nazırıydı.
Orduda dostları vardı.
Bürokraside etkisi sürüyordu.
Özellikle eski İttihatçı çevrelerde hâlâ büyük bir prestije sahipti.
Bu nedenle Ankara'nın Enver Paşa'yı dikkatle izlemesi son derece doğaldı.
Bugün geriye dönüp bakıldığında bazen bu durum kişisel bir rekabet gibi anlatılır.
Oysa mesele kişisel olmaktan çok siyasiydi.
Mustafa Kemal Paşa'nın asıl kaygısı Enver Paşa'nın Anadolu'ya gelip bir cephe komutanı olması değildi.
Asıl mesele ikinci bir siyasî merkez oluşması ihtimaliydi.
Millî Mücadele'nin en zor günleri yaşanıyordu.
Düzenli ordu yeni kuruluyordu.
Meclis içinde sert tartışmalar sürüyordu.
İsyanlar yeni bastırılmıştı.
Ankara henüz kırılgan bir yapıydı.
Böyle bir dönemde Enver Paşa'nın Anadolu'ya gelmesi bazı çevrelerde yeni beklentiler doğurabilirdi.
Bazı eski İttihatçılar onu doğal lider olarak görebilirdi.
Bazı subaylar eski komutanlarının etrafında toplanabilirdi.
Bu da Millî Mücadele içinde ikinci bir otorite ortaya çıkarabilirdi.
Ankara'nın çekindiği şey tam olarak buydu.
Çünkü savaş sırasında en büyük tehlikelerden biri dış düşman kadar içerideki bölünmelerdir.
Mustafa Kemal Paşa'nın kurmaya çalıştığı yapı tek merkezli bir millî irade anlayışına dayanıyordu.
Yetkinin kaynağı bir kişi değil, Türkiye Büyük Millet Meclisi olmalıydı.
Enver Paşa'nın adı ise ister istemez geçmişin güçlü hatıralarını da beraberinde getiriyordu.
Bu yüzden mesele bir kişinin dönüşünden çok daha büyüktü.
Bir dönemin geri dönüp dönmeyeceği tartışılıyordu.
Tarih sonunda kararını verdi.
Enver Paşa Anadolu'ya dönmedi.
Türkistan'a geçti.
1922 yılında hayatını kaybetti.
Aynı yıl Anadolu'da Büyük Taarruz başladı ve Millî Mücadele zafere ulaştı.
Böylece Türk tarihinin en büyük ihtimallerinden biri hiçbir zaman gerçekleşmedi.
Fakat bugün hâlâ şu soruyu sormak mümkündür:
Enver Paşa Anadolu'ya dönebilseydi Millî Mücadele'nin kaderi değişir miydi?
Belki savaş yine kazanılırdı.
Belki de kazanılmazdı.
Bunu bilmek mümkün değil.
Ancak kesin olan bir şey var.
O durumda Millî Mücadele'nin siyasî hikâyesi bugün bildiğimizden çok farklı olurdu.
Ve belki de Cumhuriyet'e giden yol daha kısa değil, daha karmaşık bir yol hâline gelirdi.
