
Anıtkabir’i düşündüğümüzde gözümüzün önüne önce Atatürk’ün mozolesi, sonra İsmet İnönü’nün kabri gelir. Bugün başka mezar yoktur. Oysa bir dönem Anıtkabir’in bahçesinde, bu iki ismin dışında on üç kişinin daha kabri bulunuyordu.
Bu mezarlar, farklı zamanlarda ve farklı anlamlarla oraya taşınmıştı. Kimi “Hürriyet Şehidi”, kimi “Devrim Şehidi” diye anılmış; bir cumhurbaşkanı da aynı bölümde toprağa verilmişti. Sonra, 12 Eylül döneminde çıkarılan bir kanunla bu mezarların Anıtkabir’de kalamayacağına karar verildi. 1988’de yapılan nakillerle geriye yalnızca Atatürk’ün ve İsmet İnönü’nün kabirleri kaldı.
Hikâye, 27 Mayıs 1960’ın ardından başladı. O günlerde hayatını kaybeden Turan Emeksiz, Nedim Özpolat, Ali İhsan Kalmaz, Sökmen Gültekin ve Ersan Özey, “Hürriyet Şehitleri” adıyla Anıtkabir’e defnedildi. O gençlerin mezarları yalnızca birer kabir değildi; 27 Mayıs yönetiminin kendisini ve gerçekleştirdiği müdahaleyi nasıl anlatmak istediğinin de simgesiydi. Yeni bir dönemin, “hürriyet” ve “devrim” sözleriyle kurulan anlatısına dâhil edilmişlerdi.
Üç yıl sonra, 21 Mayıs 1963’te Talat Aydemir’in darbe girişimi sırasında hayatını kaybeden altı asker de aynı yere gömüldü: Hava Albayı Fehmi Erol, Binbaşı Cafer Atilla, Hava Onbaşı Hasan Aktar ile erler Mustafa Şahin, Mustafa Çakı ve Mustafa Gültekin. Böylece Anıtkabir’in bahçesinde, iki ayrı olayın ve iki ayrı dönemin hafızası yan yana geldi.
1966’da dördüncü Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel’in naaşı da bu bölüme defnedildi. 1973’te İsmet İnönü’nün vefatı üzerine hükümet, onun Anıtkabir’e gömülmesine karar verdi. İnönü, 28 Aralık 1973’te devlet töreniyle, Zafer ve Barış kuleleri arasındaki özel bölümde toprağa verildi.
Aradan yıllar geçti. 6 Kasım 1981’de, 12 Eylül yönetimi döneminde, 2549 sayılı Devlet Mezarlığı Hakkında Kanun çıkarıldı. Kanun, Anıtkabir’de Atatürk ile İsmet İnönü’nün kabirlerinin kalacağını, alana başka kimsenin defnedilemeyeceğini hükme bağladı. Geçici maddeye göre Cemal Gürsel’in kabri Devlet Mezarlığı’na; “devrim şehitleri”nin kabirleri ise aileleri başka bir yere nakledilmelerini istemezse Ankara’daki askerî şehitliğe taşınacaktı.
Bu hüküm 1988’de uygulandı. 24 Ağustos günü on bir kişinin mezarı açıldı; naaşları Cebeci Askerî Şehitliği’ne götürüldü. Cemal Gürsel’in kabri de birkaç gün sonra açıldı ve naaşı 30 Ağustos’ta Devlet Mezarlığı’na nakledildi. Anıtkabir’de Atatürk ile İnönü’nün kabirleri kaldı.
Bir zamanlar büyük törenlerle toprağa verilen bu insanlar, yıllar sonra sessizce başka yerlere taşındı. Mezarların yeri değişirken, onlara yüklenen anlam da değişti. Bu nakil, yalnızca bir defin düzenlemesi değildi; 12 Eylül döneminin geçmişi ve kamusal hafızayı yeniden biçimlendirme çabasının da bir parçasıydı.
Bugün Anıtkabir’de o mezarlardan geriye görünür bir iz kalmadı. Ama tarih, bazen bir yerde artık bulunmayanların hikâyesinde saklıdır. Bir zamanlar aynı tepede Atatürk’ün ve İnönü’nün yanı sıra, farklı dönemlerin “şehit” ilan ettiği insanlar da yatıyordu.
Mezarların yerini değiştirmek, yalnızca naaşları taşımak mıdır? Yoksa bir toplumun neyi hatırlayacağına, neyi unutacağına da karar vermek midir? Anıtkabir’in sessizce boşaltılan mezarları, bu soruyu hâlâ önümüze koyuyor.