Osmanlı'nın kuruluş hikâyesini çoğu zaman çok düz bir çizgi üzerinden okuruz.
Osman Gazi kurdu, Orhan Gazi büyüttü, Murad Rumeli'ye geçti, ardından imparatorluk geldi...
Oysa tarih böyle düzgün ilerlemiyor.
Özellikle Orhan Gazi dönemine biraz yakından baktığınızda karşınıza yalnızca Bursa'yı, İznik'i, İzmit'i alan bir Türk hükümdarı çıkmıyor.
Karşınıza Bizans'ın iç savaşlarına müdahale eden, Bizans imparatoruyla akrabalık kuran, Ceneviz Cumhuriyeti'yle anlaşmalar yapan, Balkanlara binlerce asker gönderebilen ve Avrupa siyasetinin kapısını Osmanlılara açan bir hükümdar çıkıyor.
Belki de Osmanlı'nın bir beylikten devlete dönüşmeye başladığı asıl laboratuvar burasıydı.
BİZANS'IN DÜŞMANIYDI AMA AYNI ZAMANDA DAMADIYDI
Hikâyenin en şaşırtıcı taraflarından biri burada başlıyor.
Bizans İmparatoru VI. Ioannes Kantakuzenos, taht mücadeleleri sırasında Orhan'ın askerî gücüne ihtiyaç duydu.
İki taraf arasındaki ilişki yalnızca savaş meydanıyla sınırlı kalmadı.
Kantakuzenos, kızı Theodora'yı 1346 yılında Orhan Bey ile evlendirdi.
Düşünün...
Bir tarafta Anadolu'da Bizans şehirlerini ele geçirerek büyüyen Osmanlı hükümdarı.
Diğer tarafta Bizans imparatorunun kızı.
Fakat Orhan'ın siyasetini ilginç kılan tam da budur.
yüzyıl dünyasında savaş ile diplomasi birbirinin zıddı değildi. Sabah savaştığınız hükümdarla akşam ittifak yapabilir, ertesi yıl onun ailesiyle akraba olabilirdiniz.
Orhan bunu çok iyi kullandı.
OSMANLI ASKERİ BİZANS TAHT KAVGASINDA
Evliliğin ardından ilişkiler daha da derinleşti.
Kantakuzenos'un rakiplerine karşı mücadelesinde Osmanlı askerleri Balkanlara geçti.
1352'ye gelindiğinde Orhan'ın oğlu Süleyman Paşa'nın komutasında yaklaşık 10-12 bin kişilik bir Türk kuvvetinin Kantakuzenos tarafında savaştığını kaynaklardan biliyoruz.
Bu ayrıntı son derece önemlidir.
Çünkü Osmanlı askeri Rumeli'yi artık uzaktan seyretmiyordu.
Rumeli'nin yollarını öğreniyordu.
Geçitleri görüyordu.
Şehirleri tanıyordu.
Bizans'ın askerî gücünü ve zaaflarını gözlemliyordu.
Birkaç yıl sonra yaşanacak büyük Osmanlı ilerleyişinin psikolojik ve askerî eşiği böyle oluşuyordu.
ÜSKÜDAR'DA AYNI SOFRADA
Kaynaklarda çok hoş bir ayrıntı daha var.
1347 yılında Orhan, eşi Theodora ile birlikte kayınpederi Kantakuzenos'la Üsküdar civarında buluşuyor.
Av partileri ve ziyafetler düzenleniyor.
Bizans tarihçisi Kantakuzenos'un anlatımından, sofradaki oturma düzenine kadar bazı ayrıntıları öğreniyoruz.
Orhan ve oğulları Bizans usulü masada otururken maiyetindeki diğer Türkler geleneklerine uygun biçimde yerde, halılar üzerinde yemek yiyorlar.
Bu küçücük sahne bana göre yüzlerce sayfalık tarih kitabından daha fazla şey anlatıyor.
Çünkü aynı sofrada iki dünya yan yana duruyor.
Biri diğerine dönüşmüyor.
Ama birbirini tanıyor.
Osmanlı'nın ileride göstereceği olağanüstü siyasi esnekliğin ilk örneklerinden birini burada görmek mümkün.
SONRA KARŞIMIZA CENEVİZ ÇIKIYOR
Hikâyeyi daha da ilginç hale getiren ise Cenevizliler.
Ceneviz, dönemin Akdeniz ve Karadeniz ticaretinin büyük güçlerinden biri.
Galata'daki Pera kolonisi ise bölgenin önemli ticaret merkezlerinden.
Ve Orhan Bey bu dünyayla da ilişki kuruyor.
1352 yılında Ceneviz ile Orhan arasında bir anlaşma bulunduğunu çağdaş diplomatik belgelerden biliyoruz.
Üstelik aynı yıl Bizans ile Ceneviz arasında yapılan anlaşmada, Ceneviz Amirali Paganino Doria'nın Orhan'la daha önce yaptığı barış ve anlaşmaların geçerliliğinin korunacağı açıkça kayda geçiriliyor.
Belgede Orhan'ın adı Latinceleştirilmiş haliyle:
“Orcanibey”
olarak karşımıza çıkıyor.
Bir Anadolu beyinin adı artık Akdeniz'in en önemli ticaret cumhuriyetlerinden birinin diplomatik kayıtlarına girmiş durumda.
Bu küçük bir ayrıntı değildir.
CENEVİZLİLERİN “SEVGİLİ BABASI”
Daha şaşırtıcı bir kayıt ise birkaç yıl sonra geliyor.
Ceneviz çevrelerinde Orhan'dan söz edilirken kullanılan son derece sıcak ifadeler var.
Halil İnalcık'ın aktardığı çağdaş Ceneviz kaynağında Orhan,
“Peralıların kardeşi ve sevgili babası”
olarak niteleniyor.
Neden?
Çünkü Orhan'ın Cenevizlilere sağladığı askerî ve siyasi destek son derece değerliydi.
1356 tarihli Ceneviz belgesinde de Orhan'ın Venedikliler ve Bizanslılarla savaş sırasında Ceneviz'e yaptığı büyük yardımlar hatırlatılıyor.
Şimdi tabloyu yan yana koyun:
Orhan, Bizans imparatorunun damadı.
Bizans iç savaşında imparatora asker gönderiyor.
Ama aynı zamanda Bizans'ın en büyük ticari rakiplerinden Ceneviz'le yakın ilişki kuruyor.
Üstelik Bizans'ın Anadolu'daki topraklarını ele geçirmeyi de sürdürüyor.
İşte buna bugün tek kelimeyle jeopolitik diyoruz.
ÇİMPE'YE GİDEN YOL
Bütün bunların nihai sonucu ise Rumeli'de ortaya çıktı.
Bizans'ın iç mücadelelerinde Osmanlı askerinin kullanılması, Türk kuvvetlerinin karşı kıyıya geçişini olağanlaştırdı.
Süleyman Paşa'nın faaliyetleri, Çimpe ve ardından Gelibolu çevresindeki gelişmeler Osmanlı tarihinin yönünü değiştirdi.
Artık mesele Anadolu'daki bir beyliğin büyümesi değildi.
Osmanlı Avrupa'ya ayak basmıştı.
Ve geri dönmeyecekti.
Bu nedenle Orhan dönemindeki Bizans ilişkilerini yalnızca bir evlilik hikâyesi olarak okumak büyük hata olur.
Evlilik diplomasinin yalnızca görünen yüzüdür.
Arkasında asker vardır.
Ticaret vardır.
Ceneviz vardır.
Boğazlar vardır.
Rumeli vardır.
Ve hepsinin üzerinde son derece pragmatik bir siyaset vardır.
OSMAN BEY KURDU, ORHAN BEY DEVLETLEŞTİRDİ
Burada Osmanlı'nın kurucusunun kim olduğu gibi gereksiz bir tartışmaya da ihtiyacımız yok.
Osman Bey'in kurucu rolü açıktır.
Ama Orhan döneminde başka bir şey gerçekleşti.
Bursa başkent oldu.
İznik ve İzmit alındı.
İdarî ve askerî yapı gelişti.
Para, vakıf, medrese ve şehirleşme üzerinden devlet düzeni belirginleşti.
Ve en önemlisi Osmanlı artık yalnızca komşu tekfurlarla savaşan bir uç beyliği olmaktan çıktı.
Uluslararası diplomasinin aktörlerinden biri haline geldi.
Belki Orhan Gazi'yi yeniden okumamız gereken yer tam da burasıdır.
Çünkü onun büyüklüğü yalnızca aldığı şehirlerde değildir.
Asıl başarısı, çevresindeki dünyanın nasıl çalıştığını çok erken anlamış olmasıdır.
Bizans'la savaşırken Bizans'la akraba olabildi.
İmparatora asker gönderirken Ceneviz'le anlaşabildi.
Anadolu'da genişlerken Balkanların kapısını açabildi.
Kılıcı gerektiğinde kullandı.
Ama yalnızca kılıca güvenmedi.
Ve belki Osmanlı'nın altı yüzyıl sürecek devlet aklının ilk güçlü işaretlerinden biri de tam burada ortaya çıktı:
Düşmanıyla savaşmayı bildiği kadar, onunla konuşmayı;
ittifak kurmayı bildiği kadar, ittifakın açtığı kapıdan geçmeyi de bilen bir siyaset.
Orhan Gazi'nin asıl hikâyesi bence budur.
