Dünya edebiyatının en çok dile çevrilen, en çok uyarlanan ve belki de yalan üzerine kurulmuş en büyük "gerçeği" olan Pinokyo, sadece bir çocuk masalı değil; felsefi, siyasi ve pedagojik bir fenomen olarak yaşamaya devam ediyor.
İtalyan yazar Carlo Collodi’nin kaleminden dökülen bu "odun parçası", bir asırdan fazla süredir çocuklara dürüstlüğü, yetişkinlere ise insan olmanın ağır bedelini anlatıyor.
BİR GAZETE TEFRİKASI
Pinokyo, 1881 yılında İtalya’da Giornale per i bambini (Çocuklar İçin Gazete) adlı dergide "La storia di un burattino" (Bir Kuklanın Hikayesi) başlığıyla tefrika edilmeye başlandı.
- Oluşturan Kişi: Carlo Collodi (asıl adıyla Carlo Lorenzini). Bir gazeteci ve eski bir asker olan Collodi, aslında başlangıçta çocuk edebiyatından pek hoşlanmıyordu. Borçlarını ödemek ve para kazanmak için bu hikayeye başlamıştı.
- Neden Pinokyo? "Pino" İtalyanca çam ağacı, "Pinolo" ise çam fıstığı demektir. Pinokyo, bir fıstık çamından oyulmuş asi bir kukladır.
KARANLIK SON
Bugün bildiğimiz sevimli Disney uyarlamasının aksine, Collodi’nin orijinal metni oldukça karanlık ve didaktiktir.
- Trajik Final: Collodi, hikayeyi aslında 15. bölümde bitirmeyi planlamıştı. Orijinal sonda Pinokyo, işlediği hatalar nedeniyle kurnaz Tilki ve Kedi tarafından bir meşe ağacına asılıyordu.
- Okur Baskısı: Okurlar (özellikle çocuklar ve aileler) kuklanın ölmesine o kadar sert tepki gösterdi ki, derginin editörü Collodi’yi hikayeyi devam ettirmeye ikna etti. Collodi, "Mavi Peri" karakterini hikayeye ekleyerek Pinokyo’yu kurtardı ve onu "gerçek bir çocuğa" dönüştürecek uzun kefaret yolculuğunu yazdı.
TARİHSEL SÜREÇ
Pinokyo, İtalya’nın birleşme sürecinden (Risorgimento) hemen sonra yazıldı. Bu dönemde İtalyan hükümeti, "Vatandaşları eğitmek ve disipline etmek" istiyordu.
- İyi Bir Vatandaş Yaratmak: Pinokyo’nun hikayesi aslında vahşi, asi ve bencil bir "doğal varlığın" (tahta), toplumun kurallarına uyarak "medeni bir insana" (et ve kemik) dönüşmesini simgeler.
- Sonuçlar: Kitap, çocuk eğitiminde "itaat" ve "eğitimin önemi" temalarını işleyen en güçlü araçlardan biri oldu. Okula gitmemenin sonunun "eşekleşmek" (Oyuncaklar Ülkesi bölümü) olduğu mesajı, nesiller boyu çocukların zihnine kazındı.
GÜNÜMÜZDE PİNOKYO
Pinokyo, 1940 yılında Walt Disney tarafından beyaz perdeye taşındığında küresel bir ikona dönüştü. Ancak günümüzde Pinokyo’ya bakış daha sanatsal ve karanlık bir yöne evrildi.
- Modern Uyarlamalar: 2022 yılında Oscar ödüllü yönetmen Guillermo del Toro, Pinokyo’yu faşist İtalya fonunda yeniden yorumlayarak hikayenin politik alt metinlerini gün yüzüne çıkardı.
- Edebiyatın Zirvesi: Bugün Pinokyo, İncil ve Küçük Prens’ten sonra dünyada en çok dile (yaklaşık 300 dil ve lehçe) çevrilmiş eser unvanını koruyor.
AZ BİLİNENLER
- Burnu Sadece İki Kez Uzuyor: Sanılanın aksine, orijinal kitapta Pinokyo’nun burnu yalan söylediği için sadece iki kez uzar. Disney bu özelliği hikayenin merkezine koyarak onu evrensel bir "yalan dedektörü" sembolü haline getirmiştir.
- Cırcır Böceği Cinayeti: Orijinal kitapta Pinokyo, kendisine akıl vermeye çalışan Cırcır Böceği’nden o kadar rahatsız olur ki, eline geçirdiği bir çekici fırlatarak onu öldürür. Böcek daha sonra hayalet olarak geri döner.
- Gepetto’nun Yoksulluğu: Gepetto sadece yalnız bir adam değil, aynı zamanda çok fakirdir. Pinokyo için alfabe kitabı alabilmek adına kışın tek ceketini satmış ve dışarıda gömleğiyle kalmıştır.
- Kudüs Bağlantısı: Bazı edebiyat eleştirmenleri, Pinokyo’nun "marangoz oğlu" olması ve "yeniden doğuşu" nedeniyle İsa Mesih hikayesiyle sembolik benzerlikler taşıdığını savunur.
Pinokyo, aslında hepimizin hikayesidir: Hatalar yapan, bencil arzularına kapılan ama sonunda vicdanının sesini dinleyerek "insanlaşmaya" çalışan bir varlığın dramı. Aradan geçen 145 yıla rağmen, Pinokyo hala hepimize aynı soruyu soruyor: "Gerçekten insan mısın, yoksa sadece ipleri başkasının elinde bir kukla mı?"