GİZLENENİN PEŞİNDE: CASUSLARIN BAŞKENTİ ANKARA (1920–1938)

“Burası sadece Anadolu’nun ortasında bir başkent değil, dünyanın ortasında sessiz bir savaş alanıydı.”

Uzun zamandır aklımı kurcalayan bir mesele var:
Biz bu şehri —Ankara’yı— sadece taş yapıların, karanlık sokakların, yokuşların ve maziden kalma devlet binalarının hatırasıyla mı anımsıyoruz? Yoksa bu sessizliğin ardında, bir zamanlar hummalı bir fısıltı savaşı yaşandığını biliyor muyuz?

İşte bu sorular beni bir arayışa sürükledi. Gazi Mustafa Kemal’in Ankara’da kurduğu yeni devletin yalnızca siyasi değil, aynı zamanda istihbarî bir merkez olduğunu gösteren belgeleri, anlatıları, gizli tutulmuş izleri, satır aralarını toplamaya başladım. Uzun geceler, elektronik arşivlerde kayboluşlar… Ve sonunda karşıma çıkan tek bir cümle her şeyi özetliyordu:

“Ankara, 1920 ile 1938 arasında sadece bir başkent değil; büyük devletlerin en çok ajan gönderdiği şehirlerden biriydi.”

Gölge Savaşlarının Ortasında Bir Kent

1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldığında, Ankara işgal edilmemiş tek şehir olmanın verdiği stratejik avantajla öne çıkmıştı. Ama bu avantaj, kısa sürede dikkatleri üzerine çekti. Özellikle İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği ve Almanya gibi büyük güçler; henüz kurulmamış olan bu yeni devletin niyetlerini öğrenmek, lider kadrosunu analiz etmek ve yönünü tayin etmek istiyordu.

Sadece diplomatik temsilcilikler değil, gazeteciler, akademisyenler, mühendisler, hatta mimarlar kılığında ajanlar da Ankara’ya akın etti. Bu süreçte Ankara, adeta uluslararası istihbarat servislerinin sessiz bir satranç tahtasına dönüştü.

Mustafa Sagir: Ankara’da Yürüyen İlk Gölge

İngiliz istihbaratının Hindistan kökenli ajanı Mustafa Sagir, 1920’lerin en çarpıcı vakasıdır. Mustafa Kemal’e yaklaşmak üzere Hindistan’dan yola çıkar, Şam’da Şeyhülislamlarla temas kurar, İstanbul’da bazı bağlantılarla görüşür ve nihayet Ankara’ya ulaşır. Kendini halifeci bir direniş hareketinin temsilcisi olarak tanıtır.

Ama karşısında, yalnızca bir asker değil, aynı zamanda dünyanın en gelişmiş savaş makineleriyle cephede savaşmış bir zihin vardır: Gazi Mustafa Kemal.

Sagir’in taşıdığı belgeler ilk bakışta boş gibi görünse de, üzerinde hiçbir yazı olmayan bu mektuplar kimyasal işlemle okunur ve gizli haberleşme ağı açığa çıkarılır.
Bu çok kritik ayrıntıyı, bir televizyon programımda etraflıca ele alma fırsatım olmuştu. Kızılcagün TV’de yayınlanan “Gizlenenin Peşinde” adlı programımda, Mustafa Sagir olayına özel bir bölüm ayırmış, bu casusluk vakasını Mehmet Akif Ersoy’un kişisel dikkatiyle nasıl çözüme kavuşturduğunu ayrıntılarıyla işlemiştim.
O programda, Akif’in şüphe üzerine bu mektupları bir kimyagere yönlendirdiğini, mektupların ancak özel bir işlemle okunabildiğini ve bu yolla istihbarat şifrelerinin çözüldüğünü ortaya koymuştuk.

Sagir, yargılandı ve Ankara’da idam edildi. Bu olay, Ankara’nın artık yalnızca Anadolu direnişinin değil, bir istihbarat devleti fikrinin çekirdeği olduğunu dünyaya ilan etmişti.

MAH’ın Sessiz Kuruluşu

1926 yılında, doğrudan Atatürk’ün yönlendirmesiyle kurulan Millî Emniyet Hizmeti (MAH), bugünkü MİT’in temelidir. Yapılanma öylesine sessiz ve öylesine zekice örülür ki, elçilikler bu yapının varlığını ancak birkaç yıl sonra fark eder.

MAH'ın merkezi uzun süre Ankara'da “hiç dikkat çekmeyen bir apartman dairesi”dir. Bu dairede çalışanlar çoğu zaman devlet memuru, istatistik uzmanı, hatta muhasebeci kimliğiyle anılır. Oysa görevleri, yalnızca şehir içindeki haber kaynaklarını kontrol etmek değil, Ankara’da görev yapan yabancı elçilik mensuplarının adım adım takibidir.

Elçilikler Şehri: Ankara'nın Altındaki Diğer Başkentler

Sovyetler Birliği, Ankara’da neredeyse ikinci bir büyükelçilik gibi çalışan özel bir daire kurar. İngilizler, İstanbul’un aksine, Ankara’daki “yeni Türkiye’nin” nabzını tutmak için farklı kanallar oluşturur. Almanlar, özellikle ekonomik ilişkiler üzerinden Ankara’da güçlü bir istihbarat ağı inşa eder.

Ankara’nın elçilikler bölgesi, aynı zamanda gizli belgelerin sızdırıldığı, istihbarat kuryelerinin el değiştirdiği, bazı gazetecilerin aslında rapor taşıdığı bir gölge koridora dönüşür.

Ankara’nın Taş Duvarlarında Fısıltılar

Ankara’da görev yapan bazı yerli isimler, yalnızca kamu görevlisi değil, aynı zamanda çift taraflı çalışanlardır. Kimi İngilizlerle iş birliği içindeymiş gibi görünürken, aslında MAH’a bilgi sızdırır. Kimi Sovyetler için tercümanlık yaparken, gece raporlarını Gazi’ye ulaştırır.

Bu noktada Gazi Mustafa Kemal’in sezgisel üstünlüğü, neredeyse mistik bir nitelik kazanır. Onunla çalışanlar çoğu zaman emir almaz; yalnızca yön hisseder.

Onun “az ve öz” konuşması, çevresindeki her hareketi bir sinyale çevirir. Kim kiminle oturuyor, kim göz göze geliyor, kim hangi soruya ne tepki veriyor... Bunların her biri Atatürk için birer istihbarat notudur.

Bahçelievler – Cebeci – Kale Altı: Şifreli Mahalleler

O yıllarda Ankara’nın bazı semtleri, bugün hâlâ çözülememiş istihbarat dosyalarının arka planını oluşturur:

• Bahçelievler: Dönemin bazı bakan yardımcılarının yaşadığı, ancak aynı zamanda elçilik personelinin de sıkça konakladığı bir semt.
• Cebeci: MAH’ın belgeleri burada tutulur. Kimi zaman bazı gazetecilerin gözaltı öncesi sessizce sorgulandığı bir merkez hâline gelir.
• Ankara Kalesi’nin altı: Şüpheli geçişlerin izlendiği, bazı gizli toplantıların yapıldığı söylentilere göre hâlâ tam açığa çıkarılamayan bir ağın düğüm noktasıdır.

Sessizliğin İçinde Yankılanan Ayak Sesleri

Bugün Ulus’ta, Cebeci’de, Kale çevresinde yürürken, bazı taş yapıların neden bu kadar sessiz olduğunu düşünmeden edemiyorum. O taşların arasında hâlâ bir gölge var sanki. Belki de bir zamanlar duvar dibinde bekleyen bir ajanın, gece yarısı not bırakan bir muhabirin ya da kapalı pencereler arkasından Ankara’yı izleyen bir diplomatın sessizliği.

“Casusların başkenti Ankara” ifadesi, ilk duyduğunuzda abartılı gelebilir. Ama belgeler, anılar, olaylar ve detaylar bir araya geldiğinde... Bu şehir, yalnızca tarih yazmamış; aynı zamanda tarihin nasıl yazıldığını izlemiş bir istihbarat merkezi olarak da gizlenmiş bir öykü taşımaktadır.