Hazar Denizi'nin kıyısında, kadim Kafkaslar'ın kalbinde bugün çok büyük bir coşku var. "Tek millet, iki devlet" şiarıyla kader birliği yaptığımız kardeş ülke Azerbaycan, bugün hem küresel enerji ve diplomasinin parlayan bir gücü hem de bağımsızlığının gurur dolu simgesi olarak Müstakillik Günü'nü (Bağımsızlık Günü) kutluyor.
28 Mayıs 1918'de Doğu ve İslam dünyasının ilk demokratik, laik cumhuriyeti olarak kurulan Azerbaycan, Sovyet işgaliyle kesintiye uğrayan bağımsızlık yürüyüşünü 1991'de yeniden taçlandırmıştı.
Kafkaslar'ın bu köklü devletinin kökenlerinden Kafkas İslam Ordusu'nun efsanevi Bakü yürüyüşüne, kurucu lider Resulzade'den modern Azerbaycan'ın dönüm noktalarına ve ülke hakkında az bilinen şaşırtıcı gerçeklere uzanan derinlikli bir yolculuğa çıkıyoruz.
KADİM TOPRAKLARDAN BAĞIMSIZLIĞA
Azerbaycan toprakları, insanlık tarihinin ve en eski medeniyetlerin geçiş noktalarından biridir. Bölgenin ismi, antik dönemde burayı yöneten Pers satrapı Atropates’ten evrilerek "Ateşin Korunduğu Yer" veya "Ateş Ülkesi" anlamına gelen Azerbaycan kelimesine dönüştü.
- Hanlıklar Dönemi ve Rus İşgali: 18. yüzyılda bölgede Bakü, Gence, Şeki, Karabağ ve Kuba gibi bağımsız hanlıklar hüküm sürüyordu. Ancak 19. yüzyılın başında Çarlık Rusyası ile Kaçar Hanedanı (İran) arasında imzalanan Gülistan (1813) ve Türkmençay (1828) antlaşmalarıyla Azerbaycan toprakları Aras Nehri sınır kabul edilerek ikiye bölündü; kuzey kısmı Rus İmparatorluğu'nun kontrolüne geçti.
- Petrol Patlaması ve Modernleşme: 19. yüzyılın sonlarında Bakü’de petrolün bulunması, şehri küresel ekonominin merkezi haline getirdi. Dünyanın ilk petrol sanayicileri Bakü'ye akın ederken, bu zenginlik bölgede güçlü bir aydın sınıfının ve ulusal bilincin doğmasını sağladı.
DOĞU'NUN İLK LAİK VE DEMOKRATİK CUMHURİYETİ
Çarlık Rusyası'nın 1917 Bolşevik Devrimi ile yıkılmasının ardından Kafkasya'da dengeler altüst oldu. 28 Mayıs 1918'de Tiflis'te toplanan Azerbaycan Milli Şurası, İstiklal Beyannamesi'ni ilan ederek Azerbaijan Democratic Republic (Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti)’nin kurulduğunu tüm dünyaya duyurdu.
Kurucu Lider: Mehmet Emin Resulzade
Cumhuriyetin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı olan Mehmet Emin Resulzade, Türk dünyasının yetiştirdiği en vizyoner devlet adamlarından biriydi. Onun meclis kürsüsünden haykırdığı ve bugün modern Azerbaycan'ın da en büyük düsturu olan şu tarihi söz, bağımsızlığın sembolü oldu:
"Bir kere yükselen bayrak, bir daha inmez!"
Cumhuriyetin İlkleri ve Demokratik Devrimleri
- Kadınlara Seçme ve Seçilme Hakkı: Azerbaycan, kurulduktan hemen sonra kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanıdı. Bu hak; ABD, Fransa, İngiltere ve hatta Türkiye Cumhuriyeti’nden bile yıllar önce hayata geçirilerek İslam dünyasında bir ilk oldu.
- Çok Sesli Parlamento: Mecliste sadece Azerbaycan Türkleri değil, ülkede yaşayan Ermeni, Rus, Musevi ve Gürcü azınlıklar da nüfusları oranında milletvekili çıkararak temsil hakkı kazandı.
KAFKAS İSLAM ORDUSU
Yeni kurulan cumhuriyetin başkenti aslında Gence idi; çünkü Bakü, Bolşevik çetelerin ve Ermeni Taşnak kuvvetlerinin işgali altındaydı. Sıkışan Azerbaycan hükümeti, Osmanlı Devleti'nden askeri yardım talep etti.
Dönemin Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın talimatıyla, kardeşi Nuri (Killigil) Paşa komutasında seçkin askerlerden oluşan Kafkas İslam Ordusu kuruldu. Azerbaycanlı gönüllülerle birleşen bu ordu, zorlu muharebelerin ardından 15 Eylül 1918'de Bakü’yü işgalden kurtararak Azerbaycan hükümetine teslim etti. Bu tarihi askeri harekat, bugün Türkiye ve Azerbaycan arasındaki sarsılmaz bağların en somut tarihsel temelidir.
SOVYET DÖNEMİ
Ne yazık ki bu ilk cumhuriyetin ömrü uzun olamadı. 28 Nisan 1920'de Sovyet Kızıl Ordusu Bakü'yü işgal ederek cumhuriyeti yıktı. Azerbaycan, 71 yıl boyunca Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin (SSCB) bir parçası olarak kalmak zorunda bırakıldı.
- Kara Yanvar (Kanlı Ocak - 1990): 1980'lerin sonunda Sovyetlerin dağılma sürecine girmesi ve Ermenilerin Karabağ üzerindeki haksız iddiaları Azerbaycan halkını sokağa döktü. 20 Ocak 1990'da Sovyet ordusu Bakü'ye girerek yüzlerce sivili katletti. Ancak bu katliam halkın direnişini kıramadı, aksine bağımsızlık ateşini körükledi.
- Yeniden Bağımsızlık (18 Ekim 1991): Azerbaycan Yüksek Sovyeti, 18 Ekim 1991'de devlet bağımsızlığının yeniden tesis edilmesine ilişkin anayasal tasarıyı kabul etti. Böylece Azerbaycan, 1918'deki ilk cumhuriyetin yasal varisi olarak yeniden bağımsız bir devlet oldu. Türkiye, Azerbaycan'ın bağımsızlığını dünyada ilk tanıyan ülke oldu.
MODERN ZAMANLARIN KARABAĞ ZAFERİ
Bağımsızlığın ilk yıllarında ülke iç savaşın ve Ermenistan'ın Karabağ'ı işgal etmesinin getirdiği büyük bir kaosun içindeydi. 1993 yılında yönetime gelen Haydar Aliyev, "Umummilli Lider" (Ulusal Lider) olarak ülkeyi bu kaostan çıkardı. İmzalanan "Asrın Kontratı" ile Azerbaycan petrolleri Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattıyla dünyaya açıldı ve ülkenin ekonomik temelleri sağlamlaştırıldı.
Onun başlattığı kalkınma ve orduyu modernize etme stratejisini sürdüren Cumhurbaşkanı İlham Aliyev döneminde ise, 30 yıllık işgale son veren II. Karabağ Savaşı (2020) kazanılarak Şuşa ve Hankendi dahil tüm vatan toprakları azat edildi. Bu zafer, Azerbaycan'ın bölgesel bir güç olarak rüştünü ispat ettiği dönüm noktası oldu.
AZ BİLİNENLER
|
Konu |
Detaylar |
|
Dünyanın Petrol Başkenti |
II. Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliği’nin kullandığı tüm petrolün yüzde 70'inden fazlası Bakü’den karşılanıyordu. Hitler'in Stalingrad'a saldırmasının ve Kafkaslar'a yönelmesinin ana sebebi Bakü petrol yataklarını ele geçirmekti. |
|
Çamur Volkanları Diyarı |
Dünyadaki yaklaşık 800 çamur volkanının 350'den fazlası Azerbaycan sınırları içerisindedir. Bu volkanlar lav yerine soğuk ve şifalı çamur püskürtür ve her yıl binlerce turist çeker. |
|
Yanan Dağ (Yanardağ) |
Bakü yakınlarındaki Abşeron Yarımadası'nda bulunan "Yanardağ", altından sızan doğal gaz molekülleri sebebiyle yüzlerce yıldır hiç sönmeden, yağmurda ve karda bile gece gündüz yanmaya devam etmektedir. Antik dönemdeki Zerdüştlük (Ateşe tapma) inancının burada doğmasının sebebi de bu coğrafi yapıdır. |
|
Asil Atlar: Karabağ Atı |
Dünyanın en eski ve en asil at ırklarından biri olan Karabağ Atları, Azerbaycan’ın ulusal sembolüdür. Hızı, dayanıklılığı ve altın sarısı parlayan tüyleriyle bilinen bu atlar, dünyada sadece bu coğrafyaya özgüdür. |
Azerbaycan, 1918'de Mehmet Emin Resulzade'nin attığı o demokratik temel, Haydar Aliyev'in çizdiği stratejik vizyon ve bugün Karabağ'da dalgalanan üç renkli bayrağıyla, Türk dünyasının parlayan en güçlü organizasyonlarından biri konumunda. Geleceğe emin adımlarla yürüyen kardeş ülke, "Mübarek bayrağının" gölgesinde bağımsızlığını sonsuza dek koruma kararlılığında.