Kafkasya’nın kadim halkı Çerkesler, Çarlık Rusyası’nın sömürgeci politikaları ve askeri şiddetiyle 101 yıl süren savaşların ardından yurtlarından koparıldı.
İnsanlık tarihinin en büyük trajedilerinden biri olan sürgünde, resmi olmayan verilere göre 1,5 milyona yakın insan sürgün edildi, yüz binlercesi açlık, hastalık ve Karadeniz'in azgın sularında can verdi.
SICAK DENİZLER TUTKUSU
Kafkasya, jeopolitik konumu nedeniyle tarih boyunca imparatorlukların iştahını kabartan bir bölge oldu. 18. yüzyılın sonlarında Çarlık Rusyası, güneye inme (sıcak denizlere ulaşma) ve imparatorluğu genişletme stratejisinin önündeki en büyük engel olarak Kafkas dağlarında yaşayan özgür toplulukları görüyordu.
- Çarlık Stratejisi: Rusya için Kafkasya sadece toprak değil, Osmanlı ve İran'a karşı stratejik bir sıçrama tahtasıydı.
- Çerkes Direnişi: Adığeler, Abhazlar, Çeçenler ve Dağıstanlılar, Şeyh Şamil önderliğinde ve yerel liderlerin komutasında 101 yıl boyunca (1763-1864) eşine az rastlanır bir gerilla savaşı yürüttü.
- Kritik Kırılma: 1859 yılında Şeyh Şamil’in teslim olmasıyla Doğu Kafkasya düşerken, direnişin son kalesi Batı Kafkasya’daki Çerkes (Adığe) toplulukları oldu.
RUSYA'NIN PLANLI SOYKIRIMI
21 Mayıs 1864 tarihi, Rus ordularının Soçi yakınlarındaki Kbaada vadisinde (bugünkü Krasnaya Polyana) Çerkes birliklerini kesin olarak mağlup ettiği ve savaşın bittiğini ilan ettiği gündür. Ancak bu zafer, adil bir askeri başarı değil, planlı bir etnik temizlik ve soykırımın zirve noktasıydı.
General Mihail Şalyapin’in Anılarından: "Dağlıların topraklarına yerleşmek için önce onları tamamen silahsızlandırmak ve gerekirse açlıkla dize getirmek gerekiyordu. Ekinlerini yaktık, hayvanlarına el koyduk, köylerini ateşe verdik. Amacımız boyun eğdirmek değil, alanı temizlemekti."
SOYKIRIMIN UYGULANMASI
- Açlığa Mahkum Etme: Rus generalleri (özellikle Yevdokimov), Çerkesleri dağlık bölgelerden sahil şeridine sürmek için tarlaları yaktı ve hayvanları katletti.
- Toplu Katliamlar: Teslim olan köyler dahi kılıçtan geçirildi; çocuk, kadın ve yaşlı ayrımı gözetilmedi.
- Zorunlu Göç: Çarlık yönetimi, Çerkeslere iki seçenek sundu: Ya Rusya'nın iç bölgelerine (Sibirya sınırına yakın bataklıklara) yerleşmek ya da Osmanlı topraklarına göç etmek. Çerkesler, kimliklerini koruyabilmek adına göçü seçti.
ÖLÜM YOLCULUĞU VE OSMANLI YARDIMI
Karadeniz sahilindeki limanlara (Soçi, Tuapse, Anapa) yığılan yüz binlerce Çerkes, insanlık dışı şartlarda gemilere bindirildi. Karadeniz, Çerkes tarihçiler tarafından "en büyük mezarlık" olarak adlandırılır.
Osmanlı İmparatorluğu, dindaş ve soydaş kabul ettiği Çerkeslere kapılarını açtı ancak o dönemde dönen büyük göç dalgasını (yaklaşık 1-1,5 milyon insan) organize edecek ekonomik ve lojistik güce tam anlamıyla sahip değildi.
- Muhacirin Komisyonu Kuruldu: Göçmenlerin iane (yardım) işleri, sağlık taramaları ve iskanları için özel bir komisyon kuruldu.
- Trabzon ve Samsun Trajedisi: Trabzon’a günde 10 bin mülteci iniyordu. Kentteki karantina çadırları yetersiz kaldı; tifüs ve sıtma salgını nedeniyle her gün yüzlerce Çerkes limanlarda hayatını kaybetti. Trabzon Valisi’nin telgraflarında "Şehirde gömecek toprak, hastaları tedavi edecek hekim kalmadı" ifadeleri yer alıyordu.
- İskan Politikası: Osmanlı, Çerkesleri stratejik alanlara yerleştirdi. Balkanlar (Köstence, Varna), Anadolu (Samsun, Tokat, Amasya, Çerkesiz, Kayseri, Kahramanmaraş) ve Ortadoğu (Ürdün/Amman, Suriye) hatlarına yerleştirilen Çerkesler, tarımsal üretime katıldı ve ilerleyen yıllarda ordunun önemli bir gücü haline geldi.
AZ BİLİNENLER
- Balık Yememe Yemini: Sürgünü yaşayan ilk nesil Çerkesler ve onların çocuklarının büyük bir kısmı, Karadeniz’de ölen binlerce yakınının bedenini balıkların yediği inancıyla ömür boyu deniz balığı yememiştir. Bu gelenek bazı ailelerde halen sembolik olarak sürdürülmektedir.
- Soçi'nin Kanlı Geçmişi: 2014 yılında Rusya’da düzenlenen Kış Olimpiyatları'nın yapıldığı Soçi (Kbaada), Çerkeslerin katledildiği ve toplu mezarlarının bulunduğu yerdir. Çerkes diasporası, olimpiyat tesislerinin "kemikler üzerinde yükseldiğini" belirterek dünya çapında büyük protestolar düzenlemiştir.
- Gemi Kaptanlarının Vahşeti: Osmanlı ve Rus gemiciler, gemilerde tifüs salgını başladığında, hastalığın kendilerine bulaşmasından korkarak henüz nefes alan canlı Çerkes çocuklarını ve yetişkinleri geceleri gizlice Karadeniz'e atmışlardır.
- Dünyanın En Büyük Diasporası: Bugün dünyada "Çerkes" nüfusunun en yoğun olduğu ülke anavatanları Rusya (Kafkasya) değil, Türkiye Cumhuriyeti'dir. Türkiye’de 3 ila 5 milyon arasında Çerkes kökenli vatandaş yaşarken, Kafkasya’da kalan nüfus 1 milyon civarındadır.
Bugün Gürcistan, Çerkes Sürgünü'nü resmi olarak "Soykırım" olarak tanıyan ilk ve tek Birleşmiş Milletler üyesi ülkedir. Dünya genelindeki Çerkesler, her yıl 21 Mayıs'ta deniz kenarlarına giderek Karadeniz'e karanfiller bırakmakta ve yaktıkları "Nart Ateşi" etrafında ağıtlar (wred) yakarak atalarını anmaktadır.
