Türk yazı tarihi Göktürk Alfabesi ile başladı. Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra ortaya çıkan Uygur Devleti, sert ve taş zeminlere yazılmak için uygun olan Göktürk Alfabesi yerine daha estetik ve yumuşak duran Uygur Alfabesini geliştirdi.
UYGUR ALFABESİ NEDİR? NASIL ÇIKMIŞTIR?
Türk yazı tarihinin en estetik ve radikal dönüşümlerinden biri Eski Uygur Alfabesidir. Göktürk Alfabesi'nin sert, köşeli ve taş üzerine kazınmaya uygun yapısından sonra Uygurlar; yerleşik hayata geçiş, ticaret ve yeni dinlerin (Maniheizm, Budizm) etkisiyle kağıda ve fırçaya daha uygun, kavisli bir sistem benimsemişlerdir.
Bu alfabe, köken olarak Sami dil ailesine mensup Soğd alfabesinden türetilmiştir ancak Türkçenin ses yapısına uyarlanarak millileştirilmiştir.
TEMEL ÖZELLİKLER
-
Yazılış Yönü: Göktürkçenin aksine, yukarıdan aşağıya doğru yazılır ve satırlar soldan sağa doğru ilerler. (Ancak günümüzde kolay okunması için genellikle sola doksan derece döndürülerek yatay biçimde de incelenir).
-
Harf Bağlantıları: Harfler kelimenin başında, ortasında ve sonunda olmasına göre biçim değiştirir. Bu yönüyle Arap alfabesinin yazım mantığına oldukça benzer.
-
Harf Sayısı: Temelde 14 ila 18 harften oluşur. Az sayıda harf bulunması nedeniyle, bir harf birden fazla sesi karşılamak zorundadır. Bu durum, metinleri okumayı Göktürkçeye göre biraz daha zorlaştırır.
HARFLER
Uygur alfabesinde harflere "diş", "boynuz", "kuyruk" gibi isimler verilir. Seslerin birçoğu birbirine benzeyen işaretlerin yanına konulan noktalarla ayırt edilir.
| Harf Grubu | Günümüz Karşılığı (Sesler) | Özelliği / Açıklama |
| Alef / Ayın | A , E | Kelime başında ve içinde ünlüleri karşılar. |
| Vav | O , U , Ö , Ü | Dört yuvarlak ünlüyü birden karşılayan tek bir semboldür. |
| Ya | I , İ | Düz-dar ünlüleri karşılar. |
| Be / Pe | B , P | Üzerine konulan nokta sayısına göre B veya P olur. |
| Cim / Çim | C , Ç / Cey (J) | Çift sesli harflerdendir. |
| Heth / Kaph | H , K , G / Hı (X) | Kalın ve ince sesleri kelimenin akışına göre değişir. |
| Nun | N / Sağır Kef | Genizden gelen "N" (ng) sesi için özel bir varyasyonu vardır. |
| Zayin / Samekh | Z , S , Ş | Sibilant (sızıcı) sesleri karşılar. |
GÖKTÜRK GİBİ DEĞİL
Uygur Alfabesi, Göktürk ve diğer Runik alfabeler gibi harflere özel anlamlar yüklemez. Buradaki harflerin büyüsel anlamları yoktur.
Bunun ana sebebi, Göktürk alfabesi doğrudan Türk damgalarından (sembollerinden) türetilmiş yerli bir piktogram sistemidir. Uygur alfabesi ise ticari ve bürokratik bir ihtiyaçtan, yani Soğd yazı sisteminden alınarak geliştirilmiş soyut bir fonetik alfabesidir.
Bu sebeplerden dolayı Uygur harflerinin özel anlamları yoktur.
KÜLTÜREL ÖNEMİ: TÜRK MAATBASI
Uygurlar bu alfabeyi sadece elle yazmakla kalmamış, ahşap harfler üreterek ilk Türk matbaasını kurmuşlardır. Dinî metinler, hukuk belgeleri, ticaret sözleşmeleri ve edebî eserler bu harflerle çoğaltılmıştır.
Uygur alfabesi o kadar başarılı olmuştur ki, Cengiz Han döneminde Moğol Alfabesi'nin de temeli haline gelmiş ve yüzyıllar boyunca Orta Asya'nın ortak diplomasi dili olmuştur.
