Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki gizli cemiyet faaliyetlerinden Milli Mücadele’nin efsanevi çeteciliğine; İş Bankası’nın kuruculuğundan Atatürk dönemi başbakanlığına ve Türkiye’nin sivil ilk cumhurbaşkanlığına uzanan bir asırlık ömür... Mahmut Celal Bayar, 103 yıllık yaşamıyla sadece bir siyasetçi değil, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş ve demokratikleşme sancılarının canlı tanığı ve başaktörlerinden biriydi.
27 Mayıs 1960 askeri darbesiyle Yassıada’da idama mahkûm edilen, ilerleyen yaşında affedilerek 103 yaşına kadar yaşayan Celal Bayar’ın hayatı, özel dünyası, fikir yapısı, icraatları ve tarihin tozlu raflarında kalmış şaşırtıcı detayları.
İTTİHAT TERAKKİ'YE GİDEN YOL
Celal Bayar, 1883 yılında Bursa’nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyünde doğdu. Babası, Plevne’den göç etmiş ilmiye sınıfına mensup bir müderris olan Abdullah Efendi’dir. Gemlik’te rüştiye ve medrese eğitimi aldıktan sonra Bursa’da Fransızca eğitimi veren "Collège Français de l'Assomption" okuluna devam etti.
Gençlik yıllarında Ziraat Bankası ve ardından Deutsche Orientbank’ta çalışarak bankacılık ve finans alanında uzmanlaştı. Bu finans tecrübesi, ilerleyen yıllarda cumhuriyetin iktisat politikalarını şekillendirmesinde anahtar rol oynayacaktı.
1907 yılında gizli bir örgüt olan İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne katıldı. Cemiyetin Bursa ve İzmir teşkilatlanmalarında aktif rol oynadı. İzmir Sorumlu Katibi (Sekreteri) olarak Ege bölgesinde teşkilatlanmayı yönetti ve genç yaşta İttihatçı önderlerin güvenini kazandı.
EFSANEVİ 'GALİP HOCA'
Mondros Mütarekesi’nin ardından Ege bölgesi Yunan işgaline uğradığında, Celal Bayar hakkında tutuklama kararı çıkarıldı. İşgale karşı silahlı direnişi örgütlemek üzere dağlara çıktı.
-
Sarıklı Mücahit "Galip Hoca": Yakalanmamak için sarık takıp cübbe giyerek kendisini "Köy hocası Galip" olarak tanıttı. Köy köy gezerek halkı işgale karşı örgütledi, Vaazlar verdi ve Zeybekleri (Yörük Ali Efe, Çakırcalı Efe çevresi) Milli Mücadele saflarına çekti.
-
Aydın Cephesi ve Akhisar: "Galip Hoca" takma adıyla Akhisar Cephesi Komutanlığı’nı yürüttü. Reşad-ı Sani takma adını da kullanan Bayar, Son Osmanlı Mebusan Meclisi’ne Manisa mebusu olarak girdi. Meclis feshedilince Ankara’ya geçerek CHP’nin ilk döneminden itibaren Mustafa Kemal Paşa’nın en yakın çalışma arkadaşlarından biri oldu.
ATATÜRK'ÜN SON BAŞBAKANI
Cumhuriyetin ilanından sonra Celal Bayar, devletin iktisadi altyapısını kurmakla görevlendirildi:
-
İş Bankası’nın Kuruluşu (1924): Mustafa Kemal Atatürk’ün talimatı ve şahsi sermayesiyle kurulan Türkiye İş Bankası'nın kurucu genel müdürü oldu. Türkiye’nin ilk milli özel bankasını sıfırdan kurup dev bir finans kurumuna dönüştürdü.
-
İktisat Vekilliği (Bakanlığı): 1932-1937 yılları arasında İktisat Vekili olarak görev yaptı. Bu dönemde I. Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanarak Sümerbank, Etibank, şeker fabrikaları ve Karabük Demir-Çelik Fabrikası gibi cumhuriyetin sanayi hamleleri hayata geçirildi.
-
Başbakanlık (1937-1939): İsmet İnönü’nün başbakanlıktan ayrılmasının ardından Atatürk tarafından başbakan olarak atandı. Atatürk’ün vefat ettiği 10 Kasım 1938 günü ve sonrasında İnönü cumhurbaşkanı seçilene kadar devlet çarkının sorunsuz dönmesini sağladı.
DEMOKRAT PARTİ VE CUMHURBAŞKANLIĞI
İkinci Dünya Savaşı sonrasında CHP içindeki muhalefetin liderliğini üstlendi. Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan ile birlikte verdikleri "Dörtlü Takrir" sonrası CHP'den ayrılarak 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurdu.
14 Mayıs 1950 seçimlerinde DP’nin ezici zaferiyle birlikte Türkiye’nin 3. Cumhurbaşkanı seçildi. İsmet İnönü’den görevi devralan Bayar, Türkiye’nin askeri kökenli olmayan ilk sivil cumhurbaşkanı oldu.
İCRAATLARI
-
Piyasa Ekonomisine Geçiş: Devletçilik modelinden özel sektörü ve tarımı destekleyen serbest piyasa modeline geçildi.
-
Köylünün ve Tarımın Desteklenmesi: Marshall Planı kapsamında traktörleşme hamlesi başlatıldı, karayolu ağları genişletildi.
-
Dış Politika ve NATO: Türkiye, 1952 yılında NATO’ya üye oldu. Kore Savaşı’na asker gönderildi.
-
Siyasi Kutuplaşma: 1950'lerin sonuna doğru artan ekonomik zorluklar, Tahkikat Komisyonu’nun kurulması ve muhalefete yönelik baskılar siyasi krizi tırmandırdı.
27 MAYIS VE YASSIADA
27 Mayıs 1960 askeri darbesiyle cumhurbaşkanlığı makamından indirildi. Çankaya Köşkü’nde tutuklanırken cebinden çıkardığı tabancayla intihar etmeye çalıştığı ancak askerler tarafından engellendiği bildirildi.
Yassıada’ya gönderilen Bayar, "Anayasayı ihlal" suçlamasıyla yargılandı. Yargılama sürecinde vakur duruşunu korudu. Yassıada Mahkemesi, Celal Bayar ve Adnan Menderes’in de aralarında bulunduğu 15 kişi hakkında idam kararı verdi.
Ancak Bayar’ın idam cezası, 77 yaşında olması (yaş haddi) nedeniyle Milli Birlik Komitesi tarafından müebbet hapse çevrildi. Menderes, Zorlu ve Polatkan idam edilirken Bayar, Kayseri Cezaevi’ne gönderildi. 1964 yılında sağlık sorunları nedeniyle tahliye edildi ve daha sonra affedildi.
ÖZEL HAYATI VE FİKİR DÜNYASI
1904 yılında Reşide Hanım ile evlenen Celal Bayar’ın bu evlilikten Refii, Turgut ve Nilüfer (Gürsoy) adında üç çocuğu oldu. Oğlu Refii Bayar genç yaşta vefat etti. Kızı Nilüfer Gürsoy ise ilerleyen yıllarda AP'den milletvekilliği yaptı.
Fikir dünyasında liberal-kapitalist ekonomik anlayış ile liberal milliyetçilik sentezi egemendi. Devletin ekonomide düzenleyici ama üretici olmaması gerektiğini, kalkınmanın özel teşebbüsle gerçekleşeceğini savundu. Atatürk ilkelerine sadık kalmakla birlikte, İnönü’nün katı devletçi ve bürokratik modeline hayatı boyunca karşı çıktı.
AZ BİLİNENLER
1. Dünyanın En Yaşlı Devlet Başkanı Unvanı
Celal Bayar, 22 Ağustos 1986 tarihinde 103 yaşında vefat ettiğinde, "dünyanın yaşayan en yaşlı devlet başkanı" unvanına sahipti. 103 yıllık ömrüne 1 Osmanlı Padişahı dönemi, 1 Meşrutiyet, Milli Mücadele, Tek Parti dönemi, Çok Partili Hayat ve 3 askeri darbe sığdırdı.
2. Yassıada’da Kemerle İntihar Girişimi
Yassıada’da hücresinde tutuklu bulunduğu sırada, mahkemenin gidişatını ve yapılan muameleleri hazmedemeyerek belindeki kemerle kendisini asmaya çalıştı. Nöbetçi subay tarafından son anda kurtarıldı.
3. Atatürk’ün "Bayar" Soyadını Verme Nedeni
1934 Soyadı Kanunu çıktığında Mustafa Kemal Atatürk, kendisine "çalışkan, gayretli, yırtıcı ve kural deviren" anlamına gelen "Bayar" soyadını bizzat kendisi verdi.
4. İş Bankası Sermayesi ve Hint Müslümanlarının Parası
İş Bankası kurulurken gerekli olan ilk sermaye, Milli Mücadele sırasında Hint Müslümanlarının Mustafa Kemal Paşa’ya şahsi kullanımı için gönderdiği paradan kalan kısımdı. Atatürk bu parayı Bayar’a teslim ederek bankayı kurdurmuştur.
5. Anıtmezar ve Doğduğu Köy
Cenazesi doğduğu yer olan Bursa’nın Gemlik ilçesine bağlı Umurbey köyüne defnedildi. Burada devlet tarafından adını taşıyan devasa bir Anıtmezar ve Celal Bayar Müzesi kuruldu.
Celal Bayar; Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişin, ekonomi yönetiminin ve Türk demokrasisinin en sancılı virajlarının başaktörü olarak tarihteki sarsılmaz yerini korumaktadır.
