Türkiye siyasi tarihinin en travmatik olaylarından biri olan 6 Mayıs 1972 idamlarının üzerinden yarım asırdan fazla zaman geçti. 68 kuşağının simge isimleri Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan, Ankara Ulucanlar Cezaevi’nde kurulan darağacında son nefeslerini verdiklerinde sadece üç genç devrimci değil, bir dönemin siyasi hafızası da oraya mühürlendi.
Bir Dönemin Doğuşu: 68 Kuşağı ve Tam Bağımsızlık İdeali
1960’ların sonunda tüm dünyayı saran gençlik hareketleri, Türkiye’de de yankı buldu. Deniz Gezmiş ve arkadaşları, o dönemin üniversite gençliğini "Tam Bağımsız Türkiye" sloganı etrafında topladı. Amerikan 6. Filosu’nun denize dökülmesiyle sembolleşen bu hareket, anti-emperyalist bir duruşu temsil ediyordu. Gençler; köylü toprak işgallerinden işçi grevlerine kadar geniş bir yelpazede sosyal adalet arayışındaydı.
12 Mart Muhtırası ve Firar Günleri
12 Mart 1971 askeri muhtırasıyla birlikte özgürlükler askıya alındı ve sol hareketler üzerinde büyük bir baskı oluştu. Deniz Gezmiş ve Yusuf Aslan, Sivas’ın Şarkışla ilçesinde yakalanırken; Hüseyin İnan ise Kayseri’de ele geçirildi. THKO (Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu) kurucuları olarak yargılanacakları süreç böylece başladı.
Mahkeme Süreci: "Anayasa'yı İhlal" Suçlaması
Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı 1 No’lu Askeri Mahkemesi’nde görülen davada, gençler Türk Ceza Kanunu’nun 146. maddesini ihlal etmekle (Anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs) suçlandılar. Mahkeme salonunda yaptıkları savunmalar, pişmanlıktan ziyade savundukları fikirlere olan bağlılıklarını yansıtıyordu. Mahkeme heyeti, 18 kişi hakkında idam kararı verdi ancak bu sayı daha sonra Askeri Yargıtay ve Meclis aşamalarında üç kişiye indirildi.
TBMM’deki Tartışmalar: "Üçe Üç" İntikamı
İdam kararlarının Meclis onayı süreci, siyasi tarihin en tartışmalı sayfalarından biridir. 1961 yılında idam edilen Adnan Menderes ve iki arkadaşının (Fatin Rüştü Zorlu, Hasan Polatkan) anısına atıfla, sağ siyasetçiler arasında "Üçe üç" sloganları yükseldi. İsmet İnönü ve Bülent Ecevit gibi isimlerin "siyasi suçlar için idam olmamalı" itirazlarına rağmen, karar Meclis’ten geçti.
Ulucanlar’da Son Gece: 6 Mayıs 1972
Sabahın ilk ışıklarına karşı, 01.00 ile 03.00 saatleri arasında infazlar gerçekleştirildi.
- Deniz Gezmiş, henüz 25 yaşındaydı. Celladı beklemeden tabureyi kendisi itti.
- Yusuf Aslan, ailesine yazdığı son mektubunda "mücadeleye devam" mesajı verdi.
- Hüseyin İnan, grubun teorisyeni olarak biliniyordu; metanetini son ana kadar korudu.
Bitmeyen Yas ve Tarihsel Miras
Deniz Gezmiş’in yeşil parkası, Hüseyin İnan’ın deri ceketi ve Yusuf Aslan’ın kararlı bakışları; bugün hâlâ posterlerde, şarkılarda ve edebiyatta yaşıyor. Her yıl 6 Mayıs’ta Ankara Karşıyaka Mezarlığı’ndaki kabirleri binlerce kişi tarafından ziyaret ediliyor. "Üç Fidan", Türkiye’de sadece sol siyasetin değil, adaletsizliğe karşı duyulan toplumsal tepkinin de ortak bir simgesi haline gelmiş durumda.
