Kağıt Üzerinde Kalan İdam Fermanı: Sevr Antlaşması

10 Ağustos 1920 tarihinde Paris’in hemen dışındaki Sèvres kasabasında bulunan ünlü porselen fabrikasının konferans salonunda, insanlık tarihinin en ağır ve en aşağılayıcı antlaşmalarından biri imzalandı. I. Dünya Savaşı’nın galibi İtilaf Devletleri, Osmanlı İmparatorluğu’na diz çöktürmek ve Türk milletini Anadolu’nun küçük bir bölümüne hapsetmek amacıyla hazırladıkları Sevr Antlaşması’nı (Traite de Sèvres) Osmanlı heyetine zorla kabul ettirdi.

433 maddeden oluşan ve Türk milleti için adeta bir "ölüm fermanı" niteliği taşıyan bu metin, Osmanlı haritasını parça parça bölerken; Ankara’da kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) ve Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki Milli Mücadele kadrosu için geri dönüşü olmayan bir varoluş savaşının meşalesini yaktı.

Sevr Antlaşması’nın tarihsel arka planını, hazırlanış sürecini, ağır şartlarını, imzalayan isimlerin akıbetini, Türk tarihi açısından hayati önemini ve az bilinen yönlerini derinlemesine inceliyoruz.

SEVR'E GİDEN YOL

30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi, İtilaf Devletleri’ne Osmanlı topraklarını işgal etmek için hukuki zemin sağladı. Ancak İtilaf güçleri (İngiltere, Fransa, İtalya ve Yunanistan) Osmanlı’yı paylaşma konusunda kendi aralarında anlaşmazlığa düştükleri için barış antlaşmasının imzalanması diğer İttifak devletlerine (Almanya, Avusturya, Bulgaristan) göre gecikti.

• Paris Barış Konferansı (1919): İşgal haritası şekillenmeye başladı ancak İtalya ile İngiltere arasındaki "İzmir ve Ege" anlaşmazlığı süreci uzattı. İngiltere, güçlü bir İtalya yerine Ege’de kuklası olabilecek bir Yunanistan’ı tercih etti.
• San Remo Konferansı (Nisan 1920): İtilaf Devletleri İtalya'nın San Remo kentinde toplanarak Osmanlı İmparatorluğu'na dikte edilecek barış antlaşmasının taslağını nihai hale getirdi.
• Yunan Taarruzu ve Baskı: Osmanlı Hükümeti ilk başta taslaktaki ağır şartlara direnince, İtilaf Devletleri Yunan ordusunu Bursa, Uşak ve Trakya yönünde taarruza teşvik etti. "Milne Hattı"nı aşan Yunan ordusunun Bursa’yı işgal etmesi ve İstanbul’un fiilen işgal altında bulunması üzerine Babıali çaresiz kalarak antlaşmayı kabul etmek zorunda kaldı.

HARİTADA KALAN BİR İMPARATORLUK

Sevr Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin siyasi, askeri ve ekonomik bağımsızlığını tamamen ortadan kaldıran 433 maddeden oluşuyordu:

SALTANAT ŞURASI

Antlaşma metnini onaylamak üzere Sadrazam Damat Ferit Paşa başkanlığında Yıldız Sarayı’nda Saltanat Şurası toplandı. Padişah VI. Mehmed Vahdeddin’in de katıldığı bu toplantıda, Sevr şartları kabul edildi.

• İmza Heyetinde Kimler Vardı?

Sevr’i imzalamak üzere Paris’e giden Osmanlı heyetinde şu isimler yer alıyordu:

• 1. Hâdi Paşa (Bağdatlı Hâdi Paşa - Maarif Nazırı)
  2. Rıza Tevfik Bey (Rıza Tevfik Bölükbaşı - Şura-yı Devlet Reisi / Filozof Rıza)
  3. Reşat Halis Bey (Bern Sefiri)
• İmzalamayı Reddeden Tek İsim: Topçu Feriki Rıza Paşa

Saltanat Şurası’nda antlaşmanın kabulü için yapılan oylamada (ayağa kalkanların kabul etmiş sayıldığı usulde) tek ayağa kalkmayan ve metni reddeden isim eski Yaver-i Ekrem ve Topçu Feriki Aykut Rıza Paşa olmuştur.

ÖLÜ DOĞAN BİR ANTLAŞMA

Sevr Antlaşması, Türk tarihi açısından bir çöküş belgesi gibi görünse de tam aksine Milli Mücadele'nin kırılma noktası ve birleşme çimentosu olmuştur.

1. Hukuken Geçersizdir (Ölü Doğan Antlaşma): Kanun-ı Esasî’ye (Osmanlı Anayasası) göre bir uluslararası antlaşmanın yürürlüğe girmesi için Mebusan Meclisi tarafından onaylanması gerekiyordu. İtilaf Devletleri 16 Mart 1920’de İstanbul’u işgal edip Mebusan Meclisi’ni kapattığı için Sevr hiçbir zaman meclis onayından geçmedi ve hukuki geçerlilik kazanmadı.
2. TBMM’nin Sert Tepkisi ve Vatan Hainliği Kararı: 19 Ağustos 1920’de toplanan TBMM, Sevr Antlaşması’nı kesin bir dille reddetti. Antlaşmayı imzalayanları ve Saltanat Şurası'nda onaylayanları "Vatan Haini" ilan etti (Bu isimler daha sonra 150’likler listesine dahil edilmiştir).
3. Kurtuluş Savaşı’nın Hızlanması: Sevr'in acımasız maddeleri, Anadolu halkına İtilaf Devletleri'nin gerçek niyetinin "tutsaklık" olduğunu açıkça gösterdi. Mustafa Kemal Paşa etrafında birleşen halk, düzenli orduya katılımı hızlandırdı.
4. Lozan'ın Zeminini Hazırladı: Sevr Antlaşması sahadaki Milli Mücadele zaferleriyle (İnönü, Sakarya, Büyük Taarruz) yırtılıp atılmış, yerini 24 Temmuz 1923’te Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu tapusu olan Lozan Barış Antlaşması'na bırakmıştır.

Sadrazamın Şehit Düştüğü Savaş: Petrovaradin Muharebesi

İçeriği Görüntüle

AZ BİLİNENLER

1. Neden Bir Porselen Fabrikasında İmzalandı?

Fransız hükümeti, antlaşma imza töreni için Paris yakınlarındaki Sèvres Porselen Fabrikası'nın müzesini seçti. İtilaf Devletleri, Doğu’nun en köklü imparatorluğunu "kırılgan bir porselen gibi parçaladıklarını" simgelemek amacıyla bu mekanı kasıtlı olarak tercih etmişti.

2. Rıza Tevfik'in İtirafı ve Kalem Hatırası

Sevr'i imzalayan delegelerden Şair/Filozof Rıza Tevfik Bölükbaşı, antlaşmayı imzaladığı kalemi saklamış ve yıllar sonra sürgündeyken yazdığı hatıralarında bu kararın hayatının en büyük trajedisi ve vicdan azabı olduğunu belirtmiştir.

3. "Sevr Sendromu" (Sevr İllüzyonu)

Siyaset bilimi ve uluslararası ilişkilerde "Sevr Sendromu", Türk dış politikasında ve toplumsal hafızasında yer eden "Batılı güçlerin Türkiye’yi bölmek ve zayıflatmak için sürekli gizli planlar yaptığı" algısını ifade eden sosyo-politik bir terim olarak literatüre girmiştir.

4. Haritadaki "Wilson İlkeleri" ve Hayali Ermenistan

Sevr Antlaşması'na göre ABD Başkanı Woodrow Wilson'a Doğu Anadolu'daki sınırları çizme yetkisi verilmişti. Wilson, Karadeniz’e açılan devasa bir Ermenistan haritası çizmişti. Ancak Kazım Karabekir Paşa komutasındaki Doğu Cephesi birliklerinin Ermeni güçlerini mağlup etmesiyle bu harita daha uygulanamadan kağıt üzerinde yok oldu.

Sevr Antlaşması, Türk milletine biçilen kefenin adıdır. Ancak Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarının öncülüğünde yürütülen Milli Mücadele sayesinde bu kefen yırtılmış; Sevr’in karanlık gölgesi, Lozan’da kazanan bağımsız bir cumhuriyetin ışığıyla tarihin tozlu raflarına gömülmüştür.