1980–1988 yılları arasında Orta Doğu’yu kan gölüne çeviren, yaklaşık 1 milyon insanın hayatına mal olan ve bölgenin jeopolitik dengelerini kökünden sarsan Irak-İran Savaşı; 20. yüzyılın en uzun, en kanlı ve en yıkıcı devletlerarası çatışmalarından biri olarak tarihe geçti.
Irak lideri Saddam Hüseyin’in Şattü'l-Arap su yolu üzerindeki hak iddiaları ve İran İslam Devrimi’nin sınırlarına sıçramasını engelleme hırsıyla başlattığı taarruz; siper savaşlarına, kimyasal silah kullanımına, şehir bombardımanlarına ve uluslararası gizli silah skandallarına sahne olan 8 yıllık devasa bir yıpratma savaşına dönüştü.
İşte 22 Eylül 1980’de başlayan bu kanlı savaşın nedenleri, safhaları, Irangate Skandalı ve az bilinen arka planı.
NEDEN?
Savaşın fitilini ateşleyen gelişmeler, tarihsel Arap-Pers rekabetinden 1979 İran İslam Devrimi’ne kadar uzanan bir dizi karmaşık nedene dayanıyordu:
-
Şattü'l-Arap ve Sınır İhtilafları: Dicle ve Fırat nehirlerinin birleşerek Basra Körfezi'ne döküldü ana su yolu olan Şattü'l-Arap üzerindeki egemenlik mücadelesi. Irak, 1975'te imzalanan ve sınırları İran lehine çizen Cezayir Antlaşması'nı yırtarak bölgeyi tek taraflı ilhak etmek istedi.
-
İslam Devrimi İhracı Tehdidi: 1979'da Ayetullah Humeyni liderliğinde gerçekleşen İran İslam Devrimi, bölgedeki laik ve Sünni ağırlıklı rejimleri devirme söylemini öne çıkardı. Irak nüfusunun çoğunluğunu oluşturan Şiilerin kışkırtılmasından korkan Saddam Hüseyin, rejimini korumak için önleyici bir darbe vurmayı hedefledi.
-
Bölgesel Liderlik Hırsı: Mısır’ın İsrail ile Camp David Antlaşması’nı imzalaması üzerine Arap dünyasında oluşan liderlik boşluğunu Saddam Hüseyin doldurmak istedi.
ÇATIŞMANIN BOYUTU
8 yıl süren savaş, I. Dünya Savaşı'nı andıran kilitlenmiş siper muharebeleri ve insan dalgası taktikleriyle seyretti.
| Safha / Olay | Tarih / Dönem | Öne Çıkan Detaylar ve Sonuçları |
| Irak İşgali | 1980 – 1981 | Irak ordusu Huzistan eyaletine girdi; ancak beklenenin aksine İran içlerinde hızlı bir çöküş sağlayamadı. |
| İran Karşı Taarruzu | 1982 – 1984 | Humeyni yönetimindeki İran, devrim muhafızları ve "Besic" gönüllüleriyle Irak ordusunu püskürterek Basra'ya doğru dayandı. |
| Tanker Savaşları | 1984 – 1987 | Her iki taraf da Basra Körfezi'ndeki petrol tankerlerini ve ticari gemileri hedef aldı. ABD Donanması Körfez'e müdahale etti. |
| Şehirler Savaşı | 1985 – 1988 | Bağdat ve Tahran dahil olmak üzere her iki ülkenin başkentleri ve büyük şehirleri füzelerle acımasızca bombalandı. |
KİLİT FİGÜRLER
-
Saddam Hüseyin: Irak Devlet Başkanı. Batı ve Körfez monarşilerinin desteğini alarak İran'a karşı kendisini "Arap dünyasının doğu kalkanı" olarak konumlandırdı.
-
Ayetullah Ruhullah Humeyni: İran İslam Cumhuriyeti Dini Lideri. Saddam rejimi devrilene kadar savaşı sürdürme kararlılığı gösterdi; mütarekeyi kabul ederken "Zehir kadehini içiyorum" ifadesini kullandı.
-
Ali Ekber Haşimi Rafsancani: Dönemin İran Meclis Başkanı ve Ordu Başkomutan Vekili. Savaşın sonlandırılması ve pratik adımların atılmasında kilit rol oynadı.
KÜRESEL BİR SKANDAL 'IRANGATE'
Savaşın en çarpıcı ve karanlık sayfalarından biri Irangate Skandalı oldu. ABD Başkanı Ronald Reagan yönetiminden bazı yetkililerin, resmi ambargoya rağmen gizlice İran'a silah sattığı ortaya çıktı.
-
Skandalın Amacı: ABD, Lübnan’da Hizbullah tarafından rehin tutulan Amerikalıları kurtarmak için İran’a füze ve yedek parça sattı.
-
Yasa Dışı Gelir Transferi: Silah satışından elde edilen gizli fonlar, Nikaragua’daki solcu Sandinista hükümetine karşı savaşan sağcı Contra gerillalarına yasa dışı olarak aktarıldı.
-
İronik Sonuç: Batı dünyası resmiyette Saddam Hüseyin'i desteklerken, arka planda İsrail aracılığıyla İran'a Amerikan füzeleri temin ediliyordu.
AĞIR BİLANÇO
-
İnsan Kaybı ve İnsani İhtilaf: Yaklaşık 1 milyon insan hayatını kaybetti, 2 milyona yakın insan yaralandı. Irak rejimi, 1988'de kendi Kürt vatandaşlarına karşı Halepçe Katliamı’nı gerçekleştirerek kimyasal gaz kullandı.
-
Ekonomik Yıkım: Her iki ülke de yüz milyarlarca dolar zarara uğradı, petrol altyapıları çöktü. Irak, savaşı finanse etmek için girdiği ağır borç yükü yüzünden 1990'da Kuveyt'i işgal etme kararı aldı.
-
Sınırların Değişmemesi: 20 Ağustos 1988’de Birleşmiş Milletler’in 598 sayılı kararıyla ateşkes sağlandığında, sınırlar savaş öncesindeki (1975) durumuna geri döndü; iki taraf da somut bir toprak kazancı elde edemedi.
AZ BİLİNENLER
1. "Besic" Çocuk Askerler ve Plastik Cennet Anahtarları
İran, Irak’ın ağır silahlarına karşı insani dalga taktiği kullandı. Mayın tarlalarını temizlemek için öne sürülen 12-16 yaşları arasındaki "Besic" gönüllüsü çocuklara, boyunlarına asmaları için plastik "Cennet Anahtarları" dağıtıldığı belgelenmiştir.
2. ABD’nin Biyolojik ve Kimyasal Hammadde Desteği
1980’lerde ABD ve Avrupa merkezli birçok şirket, Irak’a şarbon, botulinum gibi biyolojik unsurlar ile kimyasal silah yapımında kullanılan precursors (öncül kimyasallar) tedarik etti. Bu veriler sonraki yıllarda ABD Kongre raporlarına yansıdı.
3. F-14 Tomcat ve Savaşın Tek As Pilotu
Şah döneminde ABD’den satın alınan F-14 Tomcat savaş uçakları, yedek parça sıkıntısına rağmen İran Hava Kuvvetleri’ne büyük üstünlük sağladı. Celil Zendi adlı İranlı pilot, 11 Irak uçağını düşürerek F-14 tarihinin en başarılı as pilotu oldu.
4. USS Vincennes Faciası
Savaşın bitimine haftalar kala, 3 Temmuz 1988'de Körfez'de konuşlu Amerikan savaş gemisi USS Vincennes, İran Hava Yolları’na ait 655 sefer sayılı sivil yolcu uçağını savaş uçağı zannederek füzeyle düşürdü; uçaktaki 290 sivil hayatını kaybetti.
Irak-İran Savaşı; ideolojik hırsların, yanlış stratejik hesapların ve küresel güçlerin silah politikalarının Orta Doğu halklarına ödettiği en acı bedellerden biri olarak tarihteki yerini almıştır.
