20. yüzyılın başında üç kıtaya hükmetmiş ancak yüzyılın sick man (hasta adam) olarak anılan Osmanlı İmparatorluğu, asırlar boyunca süren imparatorluk kaderini değiştirecek en büyük ve en yıkıcı kumarı 1914 yılının sonbaharında oynadı.
Avrupa’da Gavrilo Princip’in Saraybosna’da sıktığı tek kurşunla patlak veren I. Dünya Savaşı, başlangıçta Osmanlı yöneticileri tarafından "tarafsızlık" politikasıyla izlenmeye çalışılsa da; iç siyasetin çalkantıları, Alman silah ticareti ve gizli ittifaklar devleti kaçınılmaz bir felaketin içine çekti.
Yavuz ve Midilli zırhlılarının Karadeniz’de Rus limanlarını bombalamasıyla fiilen taarruza geçen Osmanlı’nın bu savaşa giriş süreci, nedenleri, kilit aktörleri ve tarihin karanlık odalarında kalan az bilinen detayları.
SAVAŞ ÖNCESİ TARAFSIZLIK
1914 yılının yazında Avusturya-Arşidükü Franz Ferdinand’ın öldürülmesiyle başlayan kriz, domino etkisi yaratarak tüm Avrupa’yı ateşe attı. Osmanlı devleti o sırada Balkan Savaşları’nın açtığı derin ekonomik ve askeri yaraları sarmaya çalışıyordu.
-
İlan Edilen Tarafsızlık: 2 Ağustos 1914’te seferberlik ilan eden Osmanlı hükümeti, savaşın başında tarafsız olduğunu duyurdu. Ancak bu tarafsızlık samimi olmaktan ziyade, ordunun hazırlıksız olmasından ve hangi tarafın kazanacağının henüz kestirilememesinden kaynaklanan stratejik bir ovundu.
-
İttihat ve Terakki’nin Gizli Alman Hayranlığı: Enver Paşa başta olmak üzere İttihat ve Terakki iktidarının lider kadrosu, İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı'yı çoktan gözden çıkardığını ve paylaşım planları yaptığını biliyordu. Almanya ile yakınlaşmak, devleti kurtarmanın tek çıkış yolu olarak görülüyordu.
NEDEN GİRDİK?
Osmanlı’nın savaşa dahil olmasının ardında yalnızca Alman baskısı değil, çok katmanlı jeopolitik zorunluluklar yatıyordu:
-
Yalnızlık ve Paylaşım Tehlikesi: İngiltere ve Fransa, Osmanlı’yı ittifaklarına dahil etmek istemedi; çünkü gizli planlarında (örneğin Sykes-Picot) Osmanlı topraklarını paylaşmak vardı. Almanya ise doğuya açılma politikası (Drang nach Osten) kapsamında Osmanlı’yı yanında istiyordu.
-
Kayıp Toprakları Geri Alma Arzusu: Özellikle Balkan Savaşları’nda kaybedilen toprakların ve 1878’den beri elden çıkan adaların intikamını alma, milli onuru kurtarma isteği yönetici kadroda ağır basıyordu.
-
Mali ve Askeri Bağımlılık: Osmanlı ordusunun modernize edilmesi için Alman subay Liman von Sanders’e yetkiler verilmişti; ekonomik olarak da Alman sermayesine bağımlılık artmıştı.
'TROJAN ATI'
Osmanlı’nın savaşa sokulmasında tarihin en büyük oldubittilerinden biri yaşandı. İngiliz donanmasından kaçan iki Alman savaş gemisi Goeben (Yavuz) ve Breslau (Midilli), Akdeniz’i geçerek Çanakkale Boğazı’na sığındı.
-
Sözde Satın Alma: Uluslararası deniz hukuku gereği tarafsız bir devletin bu gemileri ya limandan çıkarması ya da silahsızlandırması gerekiyordu. Ancak Enver Paşa ve Almanlar zekice bir hamleyle gemileri Almanya’dan satın aldıklarını duyurdu. Gemilere Türk bayrağı çekildi, Alman mürettebata Türk fesleri giydirildi ve adları Yavuz ile Midilli olarak değiştirildi.
-
Karadeniz Baskını (29 Ekim 1914): Amiral Wilhelm Souchon komutasındaki bu iki "Osmanlı" zırhlısı, Karadeniz’e açılarak Sivastopol, Odessa ve Novorosisk gibi stratejik Rus limanlarını ve gemilerini bombaladı. Bu saldırı, Osmanlı’yı fiilen ve geri dönülemez bir şekilde savaşa soktu.
KİLİT FİGÜRLER
-
Enver Paşa: Harbiye Nazırı ve Başkomutan Vekili. Alman ittifakının en ateşli savunucusu; Osmanlı’nın kaderini Alman zaferine bağlayan komutan.
-
Talat Paşa ve Cemal Paşa: İttihat ve Terakki’nin diğer liderleri (Talat Paşa ilk başta erken savaşa girilmesine çekinceyle yaklaşsa da sonradan kabullendi).
-
Amiral Wilhelm Souchon: Osmanlı donanmasının komutasını ele geçiren ve Karadeniz baskınını bizzat organize ederek Osmanlı’yı savaşa sürükleyen Alman amiral.
-
Sultan V. Mehmed Reşat: Osmanlı Padişahı. Semoni yetkilere sahip olsa da halife unvanıyla "Cihad-ı Ekber" ilan eden isim.
AZ BİLİNENLER
1. Kabinenin Çoğunluğunun Savaştan Haberi Yoktu
Enver Paşa ve birkaç bakan, Yavuz ve Midilli zırhlılarının Karadeniz’e gidip Rusya’yı bombalayacağını kabinenin geri kalanından gizlemişti. Saldırı haberi İstanbul’a ulaştığında, Bahriye Nazırı Djemal Paşa (Cemal Paşa) ve sadrazam dahil pek çok bakan adeta şoka uğramış, durumun vehametini çok geç fark etmişlerdir.
2. İngilizlerin Teslim Alınan Gemilere El Koyması
Osmanlı devleti, İng tersanelerinde parası halktan toplanan bağışlarla inşa ettirilen Sultan Osman I ve Fatih adlı iki modern zırhlı gemi için son ödemeleri yapmış ve teslim almak üzere İngiltere’ye denizciler göndermişti. Ancak savaş patlak verince İngiliz hükümeti, uluslararası hukuku hiçe sayarak bu gemilere el koydu ve adlarını değiştirdi. Bu haksızlık, Türk halkında İngiliz karşıtlığını doruğa çıkardı ve Almanya’ya sempatiyi artırdı.
3. "Cihad-ı Ekber"in Beklenen Etkiyi Yaratmaması
Padişah Sultan Reşat, halife unvanıyla tüm dünyadaki Müslümanları İngiliz, Fransız ve Rus sömürgeciliğine karşı kutsal cihad (Cihad-ı Ekber) ilan etmeye zorlandı. Almanlar, milyonlarca Müslüman'ın İngilizlere karşı ayaklanacağını umuyordu; ancak bu çağrı sömürgelerdeki milyonlar üzerinde beklenen devrimci etkiyi yaratmadı; aksine bazı Arap liderler İngilizlerle anlaşmayı tercih etti.
Osmanlı İmparatorluğu’nun I. Dünya Savaşı’na girişi; diplomatik yalnızlığın, yanlış hesapların ve bir avuç subayın imparatorluğu ateşe atan iyimser kumarının tarihteki en trajik örneğidir.
