19. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma eşiğinde olduğu çalkantılı bir dönemde Selanik’te doğan ve askeri dehası, ileri görüşlü devlet adamlığı ve inkılaplarıyla küresel tarihin seyrini kökten değiştiren Mustafa Kemal Atatürk, sadece Türkiye’nin değil, tüm ezilmiş ulusların bağımsızlık mücadelesine ilham veren ölümsüz bir liderdir.
Selanik’in ara sokaklarından Çanakkale’nin cehennemî cephelerine, Sakarya’nın melce hatlarından Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu liderliğine uzanan bu destansı ömür; bir imparatorluğun küllerinden çağdaş, laisist ve modern bir ulus-devletin doğuşunun hikâyesidir.
İşte Mustafa Kemal Atatürk’ün çocukluğundan askeri zaferlerine, özel yaşamından ölümüne, uluslararası basındaki yankılarından dünyanın dört bir yanında adını taşıyan sokaklara ve az bilinen ilginç detaylarına kadar kapsamlı portresi.
SELANİK'TE AÇILAN BİR ÇİFT MAVİ GÖZ
1881 yılında Selanik’te, Kocakasım Mahallesi Islahhane Caddesi’ndeki evde dünyaya geldi. Gümrük memuru ve kereste tüccarı Ali Rıza Efendi ile Zübeyde Hanım’ın oğlu olan Mustafa, geleneksel mahalle mektebinden sonra modern eğitime yöneldi.
-
Askeri Eğitim ve Manastır Yılları: Selanik Askeri Rüştiyesi’nden sonra Manastır Askeri İdadisi’ni bitirdi. Manastır’da tarih öğretmeni Tefik Bilge’nin derslerinde tarihe ve edebiyata olan ilgisi zirve yaptı; burada Namık Kemal ve Ziya Gökalp gibi aydınların fikirleriyle tanıştı.
-
İstanbul Harp Okulu ve Harp Akademisi: 1902’de girdiği İstanbul Harp Okulu’ndan 1905’te teğmen olarak, ardından Harp Akademisi’nden kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu. Mezuniyet sonrasında ilk görev yeri olan Şam’daki 5. Ordu’ya atandı; burada vatansever subaylarla birlikte gizli "Vatan ve Hürriyet" cemiyetini kurdu.
-
Trablusgarp ve Balkan Savaşları: 1911’de İtalyan işgaline karşı gönüllü olarak Trablusgarp’a (Libya) geçti; Tobruk ve Derne’de İtalyanlara karşı başarılı direnişler örgütledi. Balkan Savaşları sırasında Bolayır Kolordu Kurmaylığı görevinde bulunarak Edirne’nin geri alınmasında rol oynadı.
MUZAFFER KUMANDAN
Atatürk’ün askeri dehası, I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı sırasında dünyanın en güçlü ordularına karşı kazandığı zaferlerle tescillendi.
-
Çanakkale Muharebeleri (1915): 19. Alay Komutanı ve Anafartalar Grup Komutanı olarak Çanakkale Cephesi’nde gösterdiği kahramanlık, savaşın seyrini değiştirdi. "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!" emriyle Conkbayırı ve Anafartalar'da düşmanı durdurarak İstanbul’un işgalini engelledi ve ulusal kahraman ilan edildi.
-
Millî Mücadelenin Başlatılması (19. Mayıs 1919): I. Dünya Savaşı yenilgisinin ardından Osmanlı’nın imzaladığı Mondros Mondros Mütarekesi ile vatan toprakları işgal edilirken, 19 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru ile Samsun’a ayak basarak Kurtuluş Savaşı’nın fiilen fitilini ateşledi.
-
Kongreler ve TBMM’nin Kuruluşu: Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas Kongreleri ile milleti ortak bir amaç etrafında örgütledi. 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni (TBMM) açarak yeni devletin fiili lideri oldu.
-
Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (1922): Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılmasından sonra ordunun başına geçen Başkomutan Mustafa Kemal, 26 Ağustos’ta başlettiği Büyük Taarruz ile 9 Eylül 1922’de İzmir’i kurtararak düşmanı denize döktü.
MAVİ GÖZLÜ DEV VE ÖZEL HAYATI
Mustafa Kemal Atatürk, askeri ve siyasi dehasının ötesinde entelektüel kimliği, sadeliği ve özel yaşamındaki disiplinli duruşuyla da öne çıkıyordu.
-
Evliliği: 29 Ocak 1923’te İzmir İktisat Kongresi sırasında Latife Uşşaki ile evlendi. Ancak bu evlilik, Latife Hanım’ın modern devlet yapısındaki aktif rolü ile dönemin koşulları ve çiftin uyumsuzluğu nedeniyle 5 Ağustos 1925 tarihinde karşılıklı anlaşmayla sona erdi.
-
Manevi Evlatları: Atatürk’ün biyolojik çocuğu olmamıştır, ancak aralarında Sabiha Gökçen (dünyanın ilk kadın savaş pilotu), Afet İnan, Ülkü Adatepe ve Zehra Baykan’ın da bulunduğu çok sayıda çocuğu manevi evlat olarak kanatları altına almış, onların eğitimine öncülük etmiştir.
-
Kitap Kurdu ve Sanatsever: Yüzlerce ciltlik devasa bir kişisel kütüphanesi vardı. Özellikle tarih, felsefe, sosyoloji ve askeri strateji kitaplarını titizlikle okur, kenarlarına notlar düşerdi. Klasik müzik konserlerini, tiyatroyu ve halk oyunlarını (özellikle Zeybek) çok severdi.
TÜRKLER VE DÜNYA İÇİN ÖNEMİ
1937 yılından itibaren sağlık durumu kötüleşmeye başlayan Atatürk’e siroz teşhisi konuldu. Vücudu yorulmasına rağmen ülkenin dış politikasıyla (özellikle Hatay meselesiyle) son nefesine kadar ilgilendi.
-
Vefatı: 10 Kasım 1938 perşembe günü saat 09:05’te İstanbul Dolmabahçe Sarayı’nda hayata gözlerini yumdu. Naaşı, 1953 yılında Ankara’daki muazzam anıt mezarı Anıtkabir’e nakledilene kadar Etnografya Müzesi'nde muhafaza edildi.
-
Türk ve Dünya Tarihi İçin Önemi: Atatürk; sadece Osmanlı tebaasını modern bir ulus-devletin eşit yurttaşlarına dönüştürmekle kalmadı; halifeliğin kaldırılması, harf ve kıyafet devrimleri, kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi (1934) gibi hamleleriyle Doğu dünyasında laikleşmenin ve aydınlanmanın öncüsü oldu. Dünya basını ve liderleri onu "yüzyılın en büyük devlet adamı" olarak selamladı.
TÜM DÜNYA KAN AĞLADI
Atatürk’ün vefatı, dünyada şok etkisi yarattı ve tüm uluslararası basın organlarında manşetlere taşındı:
-
The Times (İngiltere): "Askeri bir deha, olağanüstü bir reformist ve çağdaş Türkiye’nin yaratıcısı. O, sadece kendi ulusunun kaderini değiştirmekle kalmadı, dünyanın da çehresini değiştirdi."
-
New York Times (ABD): "Türkiye’nin kurtarıcısı ve modern yapı taşlarını döşeyen lider öldü. Doğu ile Batı arasında köprü kuran eşsiz bir devlet adamı."
-
Le Journal (Fransa): "Atatürk, kılıcını sabana dönüştüren, ülkesini orta çağ karanlığından modern medeniyetler seviyesine çıkaran nadir dâhilerden biridir."
-
El-Ahram (Mısır): "Doğu’nun ulusları sömürgeciliğe karşı direnirken her zaman onun yolunu örnek alacaktır. Büyük bir kahraman aramızdan ayrıldı."
DÜNYADA ATATÜRK
Mustafa Kemal Atatürk’ün adı, dünya genelinde barışın, bağımsızlığın ve modernleşmenin simgesi olarak pek çok yabancı ülkenin başkentindeki cadde, meydan ve parklara verilmiştir; ayrıca heykelleri dünyanın dört bir yanını süslemektedir:
-
Avustralya (Canberra): Başkent Canberra’da dikilen Atatürk Anıtı ve anıtın bulunduğu sahil şeridi, Türkiye ile Avustralya arasındaki Çanakkale dostluğunun simgesidir.
-
Yeni Zelanda (Wellington): Wellington’daki Anzak Savaş Anıtı yakınında Atatürk’ün büstü ve hatıra bahçesi yer alır.
-
İtalya (Roma): Roma’nın en merkezi parklarından biri olan Villa Borghese bahçelerinde dev bir Atatürk heykeli bulunmaktadır. Altında ise şu anlamlı sözü yer alır: "Yurtta sulh, cihanda sulh."
-
Meksika (Mexico City): Mexico City’nin en önemli parklarından Parque Líbano veya ana caddelerde Atatürk’ün heykelleri ve adına parklar mevcuttur.
-
Macaristan (Budapeşte): Tuna Nehri kıyısında, Budapeşte’nin en merkezi noktasında Atatürk’ün anıtı ve caddesi bulunmaktadır.
-
Hindistan (Yeni Delhi): Yeni Delhi’nin önemli caddelerinden birine Atatürk Caddesi (Atatürk Road) adı verilmiştir.
-
Pakistan (İslamabad): İslamabad’ın en büyük ve merkezi bulvarlarından biri Atatürk Bulvarı olarak adlandırılmıştır.
-
İsrail (Tel Aviv / Be'er Sheva): İsrail’de Osmanlı ve Türk tarihine saygı amacıyla Atatürk anıtları ve sokak isimleri mevcuttur.
ATATÜRK'ÜN AZ BİLİNENLERİ
1. Geometri Kitabı Yazarlığı ve Türkçe Terim Üretimi
Atatürk, sadece bir asker değil aynı zamanda eğitime düşkün bir entelektüeldi. 1936-1937 yıllarında okullarda Arapça ve Farsça kökenli karmaşık geometri terimlerinin öğrencileri zorladığını fark ederek bizzat "Geometri" adlı bir ders kitabı kaleme almıştır. Bugün matematikte kullandığımız üçgen, açı, kenar, üçgen, yamuk, köşegen, taban, uzay gibi yüzlerce Türkçe terim doğrudan Atatürk tarafından türetilerek dilimize kazandırılmıştır.
2. Islıkla "Karamürsel" Çalma ve Türk Sanat Müziği Tutkusu
Atatürk, akşam yemeklerinde devlet meselelerini tartışırken aynı zamanda sanatla iç içe bir yaşam sürerdi. Özellikle Klasik Türk Müziği ve Rumeli türkülerini çok severdi. Neşeli olduğu anlarda masada ıslıkla klasik eserleri ve türküleri kusursuz bir şekilde çaldığı, müzik teorisine ve makamlara son derece hakim olduğu yakın arkadaşları tarafından hatıralarında aktarılmıştır.
3. Doğa Sevgisi: Yalova'daki "Yürüyen Köşk"
Yalova’daki Millet Çiftliği’nde dinlenirken, köşkün bahçesinde bulunan çınar ağacının dalının binanın çatısına ve camına vurduğunu görür. Ağacın kesilmesini kesinlikle reddeder ve mimarlara talimat vererek tüm köşkün raylar üzerinde kızaklarla birkaç metre kaydırılmasını emreder. Ağaç kesilmeden kurtarılır; bu yapı günümüzde "Yürüyen Köşk" olarak anılmaktadır.
4. Beyaz Saray Ziyaretçisi Olmayan Tek Lider ve Fikri Mirası
Atatürk, hayatı boyunca sınırları dışına sadece bir kez, 1931 yılında Romanya’ya resmi bir ziyaret için çıkmıştır. Onun bu bilge dış politikası ("Yurtta sulh, cihanda sulh") dünyada emperyalist yayılmacılığı reddeden ilk barışçıl doktrinlerden biri olmuştur.
Mustafa Kemal Atatürk; askeri dehasıyla bir milleti ölüm kalım savaşından zaferle çıkaran, siyasi vizyonuyla tebaadan modern yurttaş yaratan ve bıraktığı eserlerle zamansızlaşan eşsiz bir liderdir.
