Recep Peker, Mussolini’nin Avrupası ve Cumhuriyet’in Girmediği Yol
Bazı belgeler tarihe girer.
Bazılarıysa tarihten çıkarılır.
Bazıları bir arşiv rafında unutulur.
Bazıları yanlış bir dosyanın içine konur.
Bazıları bir çekmecede çürür.
Bazıları yakılır.
Ve bazıları…
Bir devletin geleceğini değiştirdikten sonra kaybolur.
1930’ların ortasında Ankara’da bir dosyanın elden ele dolaştığı anlatılır.
Dosyayı hazırlayan kişi sıradan biri değildir.
Cumhuriyet Halk Partisi’nin Genel Sekreteri Recep Peker’dir.
Dosyayı gördüğü ve onayladığı söylenen kişi Başbakan İsmet İnönü’dür.
Dosyanın son olarak götürüldüğü masa ise Mustafa Kemal Atatürk’ün masasıdır.
Sonrası sessizliktir.
Belge bugün yoktur.
Bulunamamıştır.
Belki kaybolmuştur.
Belki hiç resmî arşive girmemiştir.
Belki Mustafa Kemal’in kişisel evrakı arasında kalmıştır.
Belki imha edilmiştir.
Belki de bir arşivin karanlık bir köşesinde, yanlış bir başlık altında hâlâ beklemektedir.
Bilmiyoruz.
Ama bir adam, o dosyayı gördüğünü söyler.
Dahası, onu kendi elleriyle taşıdığını anlatır.
O adam Hasan Rıza Soyak’tır.
Mustafa Kemal’in yıllarca en yakınında bulunan isimlerden biri.
Ve eğer onun anlattıkları doğruysa, Türkiye Cumhuriyeti 1930’ların ortasında sessiz bir yol ayrımına gelmiştir.
Ne Meclis bunun farkındadır.
Ne halk.
Ne gazeteler.
Belki birkaç kişiden başka hiç kimse.
Bir odada…
Bir masanın üzerinde…
Birkaç deste kâğıdın arasında…
Cumhuriyet’in başka bir geleceği beklemektedir.
AVRUPA KARARIRKEN
1930’lu yılların Avrupası karanlığa doğru yürüyordu.
Ama o karanlığın içinde yaşayanlar henüz sonunu bilmiyordu.
Biz biliyoruz.
Roma’nın nereye vardığını biliyoruz.
Berlin’in nasıl bir cehenneme dönüştüğünü biliyoruz.
Meydanlarda aynı anda havaya kalkan binlerce kolun, birkaç yıl sonra milyonlarca ölünün üzerine düşeceğini biliyoruz.
Ama onlar bilmiyordu.
Onların önünde başka bir dünya vardı.
1929 Büyük Buhranı kapitalist sistemi sarsmıştı.
İşsizlik büyüyordu.
Parlamentolar tartışıyor ama karar alamıyordu.
Hükümetler düşüyordu.
Sokaklar karışıktı.
Demokrasi yorgun görünüyordu.
Buna karşılık Roma’dan başka bir ses yükseliyordu:
Düzen.
Disiplin.
İrade.
Devlet.
Mussolini’nin İtalya’sı, dünyaya yeni bir yönetim biçimi sunduğunu iddia ediyordu.
Berlin’de Hitler yükseliyordu.
Moskova’da Stalin beş yıllık planlarla dev bir ülkeyi zorla sanayileştiriyordu.
Farklı ideolojilerdi.
Ama hepsinin ortak bir sözü vardı:
Gelecek, yavaş konuşan parlamentoların değil, hızlı karar veren devletlerin olacaktı.
Bugün faşizmi sonrasından biliyoruz.
O günün insanlarıysa henüz başlangıcını görüyordu.
Bu nedenle 1930’larda yalnızca diktatörler değil, diplomatlar, askerler, bürokratlar ve devlet adamları da Roma’ya bakıyordu.
Kimileri hayranlıkla.
Kimileri korkuyla.
Kimileri merakla.
Çünkü faşizm yalnızca bir ideoloji olarak değil, bir devlet örgütlenme tekniği olarak da inceleniyordu.
Parti nasıl kuruluyor?
Toplum nasıl örgütleniyor?
Gençlik nasıl biçimlendiriliyor?
Muhalefet nasıl etkisizleştiriliyor?
Devlet ile parti nasıl birbirine bağlanıyor?
Kararlar nasıl hızlandırılıyor?
Bir ülke nasıl tek bir siyasal irade altında toplanıyor?
Ankara da bu sorulardan habersiz değildi.
Ve Ankara’da bu sorularla en fazla ilgilenen adamlardan biri Recep Peker’di.
RECEP PEKER’İN ZİHNİNDEKİ DEVLET
Recep Peker’i yalnızca bir kelimeyle açıklamak kolaydır.
“Faşist.”
Ama kolay açıklamalar çoğu zaman tarihi öldürür.
Peker’in siyasal düşüncesi, Mussolini’yi görmesiyle bir sabah ansızın doğmadı.
O, İtalya’ya gitmeden önce de disipline inanıyordu.
Merkeziyetçiydi.
Liberal demokrasiden kuşkuluydu.
Sınıf çatışmasından korkuyordu.
Toplumun kendi haline bırakılabileceğine inanmıyordu.
Onun için Cumhuriyet kurulmuştu ama henüz tamamlanmamıştı.
Devrim yapılmıştı ama henüz korunmuyordu.
Halk özgürdü ama henüz eğitilmemişti.
Yeni devlet vardı ama eski toplum hâlâ yaşıyordu.
Peker’in zihnindeki temel soru buydu:
Devrim nasıl kalıcı hale getirilecekti?
Onun cevabı açıktı.
Daha güçlü devlet.
Daha disiplinli parti.
Daha sıkı teşkilat.
Daha fazla siyasal eğitim.
Daha az başıboşluk.
Peker için toplum, kendi kendine doğru yolu bulacak bireylerden oluşmuyordu.
Toplum yönlendirilmeliydi.
Eğitilmeliydi.
Örgütlenmeliydi.
Gerekirse zorlanmalıydı.
Devlet öğretmendi.
Parti rehberdi.
Vatandaş ise henüz tamamlanmamış bir Cumhuriyet insanıydı.
Peker’in dünyasında özgürlükten önce düzen vardı.
Tartışmadan önce görev.
Bireyden önce devlet.
Ve giderek devletin yanına yerleşen güçlü bir parti.
ROMA’DA NE GÖRDÜ?
Hikâyenin en fazla anlatılan bölümü burasıdır.
Recep Peker İtalya’ya gitti.
Mussolini rejimini gördü.
Etkilendi.
Türkiye’ye döndü.
Faşist bir devlet kurmak istedi.
Bu anlatı çok düzgündür.
Tarih ise genellikle bu kadar düzgün değildir.
Peker’in İtalya’da gördüğü şey, zihninde hiç bulunmayan bir dünyanın keşfi değildi.
Belki tam tersiydi.
Zaten düşündüğü bazı şeylerin uygulanmış halini gördü.
Disiplinli parti.
Merkezden yönetilen teşkilat.
Gençliğin siyasal eğitim altına alınması.
Toplumun meslekler ve kurumlar üzerinden örgütlenmesi.
Parti ile devlet arasındaki sınırların silinmesi.
Siyasetin tartışma olmaktan çıkarılıp bir görev düzenine dönüştürülmesi.
Bunlar yalnızca İtalya’da değildi.
1930’ların dünyası hızla otoriterleşiyordu.
Peker de bu dünyayı izliyordu.
Fakat burada durmak gerekir.
Çünkü elimizde Recep Peker’in:
“Türkiye’de Mussolini rejimini kuracağım”
dediği bir belge yoktur.
Peker, faşizmin bazı yönlerini açıkça eleştirmiştir.
Irkçılığına mesafelidir.
Türk Devrimi’ni faşizmin kopyası saymaz.
Ama aynı Peker, liberal demokrasiyi de Türkiye için bir gelecek olarak görmez.
İşte asıl mesele budur.
Peker, faşizmin tamamını istememiş olabilir.
Ama faşizmin bazı araçlarını yararlı bulmuş olabilir.
Tarihin en tehlikeli bölgelerinden biri tam da burasıdır.
Çünkü hiçbir rejim başka bir ülkeye bütün halinde gelmez.
Önce bazı kelimeler gelir.
Disiplin.
Birlik.
Devlet.
Teşkilat.
Millî irade.
Sonra bazı kurumlar gelir.
Sonra sınırlar değişir.
Bir sabah uyanıldığında, devlet artık eski devlet değildir.
DOSYAYI TAŞIYAN ADAM
Yıllar sonra Hasan Rıza Soyak bir olay anlatacaktır.
Soyak sıradan bir tanık değildir.
Mustafa Kemal’in çalışma odasına girebilen insanlardan biridir.
Onun masasındaki kâğıtları görür.
Kimlerin geldiğini bilir.
Sessizliğini tanır.
Öfkesini görür.
Karar anlarına yakındır.
Soyak’ın anlatımına göre Recep Peker, Avrupa’daki otoriter parti modellerinden etkilenerek Cumhuriyet Halk Partisi için kapsamlı bir program ve nizamname hazırlamıştır.
Metin İsmet İnönü tarafından görülmüş ve onaylanmıştır.
Sonra Mustafa Kemal’e götürülmüştür.
Soyak’ın anlatısının en güçlü tarafı budur.
Aynı zamanda en zayıf tarafı da.
Çünkü elimizde dosya yoktur.
Belgeyi masaya koyamıyoruz.
Maddelerini okuyamıyoruz.
Hangi kurumun nasıl düzenleneceğini bilmiyoruz.
Devlet ile parti arasındaki ilişkiyi tam olarak nasıl kurduğunu göremiyoruz.
Bu nedenle kesin konuşamayız.
Ama Soyak’a göre Mustafa Kemal metni okuduğunda gördüğü şeyden hoşlanmamıştır.
Hatta öfkelenmiştir.
Çünkü önündeki metin, yalnızca bir parti tüzüğü değildir.
Eğer anlatı doğruysa, mesele çok daha büyüktür.
Bir siyasi parti, devletin üzerinde kalıcı bir güç haline gelebilir mi?
Cumhuriyet’i kuran kadro, devleti kendi teşkilatının devamı sayabilir mi?
Parti ile devlet arasındaki sınır tamamen kaldırılabilir mi?
Bir devrim, kendisini korumak adına geleceği kilitleyebilir mi?
Ve en tehlikeli soru:
Devleti korumak için kurulan bir parti, bir gün devletten daha güçlü hale gelebilir mi?
Mustafa Kemal’in önünde duran dosyanın bu sorulara nasıl cevap verdiğini bilmiyoruz.
Çünkü dosya yok.
Ama dosyanın yokluğu, soruları ortadan kaldırmıyor.
Tam tersine büyütüyor.
İNÖNÜ O METNİ NEDEN ONAYLADI?
Eğer Soyak’ın anlattığı doğruysa, hikâyenin en karanlık odalarından biri burada açılır.
İsmet İnönü.
Başbakan.
Cumhuriyet’in ikinci adamı.
O metni neden onayladı?
Bazı anlatılara göre ayrıntılı biçimde okumadı.
Mustafa Kemal’in, İnönü’nün önüne gelen evrakı okumadan imzalamasına ilişkin sert ve alaycı bir tepki verdiği aktarılır.
Fakat bu açıklama kolaydır.
Belki fazla kolay.
İsmet İnönü gibi bir devlet adamının, rejimin yapısını değiştirecek önemde bir metni hiç okumadan onayladığını düşünmek güçtür.
Başka bir ihtimal daha vardır.
Belki İnönü, Peker’in bütün fikirlerini paylaşmıyordu.
Ama daha güçlü bir devlet istiyordu.
Daha disiplinli bir parti istiyordu.
Daha sıkı bir merkezî yönetimi gerekli görüyordu.
Çünkü 1930’ların Türkiye’si huzurlu değildi.
Serbest Cumhuriyet Fırkası denemesi, iktidarın beklemediği toplumsal hareketleri ortaya çıkarmıştı.
Menemen yaşanmıştı.
Ekonomik kriz dünyayı sarsıyordu.
Avrupa silahlanıyordu.
Sovyetler Birliği bir taraftaydı.
Faşist İtalya ve Nazi Almanyası diğer tarafta.
Yeni Cumhuriyet kendisini kuşatılmış hissediyordu.
Böyle zamanlarda devletler özgürlüğü değil, güvenliği düşünür.
Çoğulculuğu değil, birliği.
Tartışmayı değil, itaati.
Belki İnönü’nün gördüğü şey bir diktatörlük tasarısı değildi.
Belki yalnızca daha güçlü bir devlet projesiydi.
Ama tarihte büyük dönüşümler çoğu zaman böyle başlar.
Kimse ilk gün son noktayı istemez.
Herkes yalnızca bir adım daha ileri gitmek ister.
MUSTAFA KEMAL NEYİ GÖRDÜ?
Bilmiyoruz.
Bunu dürüstçe söylemek zorundayız.
Elimizde metin olmadığı için Mustafa Kemal’in hangi maddeye itiraz ettiğini bilmiyoruz.
Hangi cümlenin altını çizdiğini bilmiyoruz.
Hangi sayfada durduğunu bilmiyoruz.
Dosyayı kapatırken ne düşündüğünü bilmiyoruz.
Ama onun siyasal pratiğine bakarak bir sınır çizgisi görebiliriz.
Mustafa Kemal demokratik bir dönemin lideri değildi.
Tek parti rejiminin başındaydı.
Muhalefetin alanı dardı.
Basın özgür değildi.
Devletin toplum üzerindeki gücü büyüktü.
Bunları saklayarak kurulacak bir Atatürk anlatısı tarih olmaz.
Menkıbe olur.
Fakat aynı Mustafa Kemal’in katı doktrinlerden rahatsız olduğu da görülür.
Onun siyasetinde şaşırtıcı bir hareket alanı vardır.
İnsanlar değişebilir.
Politikalar değişebilir.
Kurumlar değişebilir.
Dün savunulan bir uygulamadan bugün vazgeçilebilir.
Çünkü devlet yaşayan bir organizmadır.
Katı ideolojiler ise devleti dondurur.
Bir parti kendisini devletin ebedî sahibi ilan ettiğinde devlet artık değişemez.
Bir doktrin kendisini mutlak hakikat ilan ettiğinde siyaset sona erer.
Bir liderin düşünceleri değişmez bir kitaba dönüştüğünde gelecek, geçmişin tutsağı olur.
Belki Mustafa Kemal’in gördüğü tehlike buydu.
Peker devrimi korumak istiyordu.
Mustafa Kemal ise devrimi koruyacak mekanizmanın bir gün devrimden daha güçlü hale gelebileceğini görmüş olabilir.
Peker bir sistem istiyordu.
Mustafa Kemal hareket alanını korumak istiyor olabilirdi.
Peker geleceği güvence altına almak istiyordu.
Mustafa Kemal belki de hiçbir kuşağın geleceği sonsuza kadar mühürleyemeyeceğini düşünüyordu.
Bilmiyoruz.
Ama bir şey biliyoruz.
Eğer Soyak’ın anlatısı doğruysa, Mustafa Kemal o dosyayı kabul etmedi.
SONRA GARİP BİR ŞEY OLDU
Dosya reddedilmiş olabilir.
Ama tarih, dosyanın gösterdiği söylenen yöne doğru yürümeye devam etti.
1935 CHP Programı ile parti ideolojisi daha sistemli hale geldi.
Parti ile hükümetin birbirini tamamlayan bir bütün olduğu anlayışı güçlendi.
1936’da sınırlar daha da silindi.
İçişleri Bakanı aynı zamanda CHP Genel Sekreteri oldu.
Valiler, bulundukları illerde partinin il başkanlığı görevini üstlendi.
Parti teşkilatı ile devlet teşkilatı birbirinin içine girdi.
1937’de Altı Ok Anayasa’ya girdi.
Yani eğer Mustafa Kemal gerçekten Peker’in radikal tasarısını reddetmişse bile, Türkiye parti-devlet bütünleşmesine doğru ilerlemeye devam etti.
İşte hikâyenin en rahatsız edici tarafı budur.
Çünkü artık kolay bir masal anlatamayız.
Bir tarafta demokrat Mustafa Kemal…
Diğer tarafta faşist Recep Peker…
Böyle bir tarih yoktur.
Aynı rejimin içinde farklı otoriterlik anlayışları vardır.
Farklı sınırlar vardır.
Farklı devlet tasarıları vardır.
Belki asıl çatışma demokrasi ile diktatörlük arasında değildi.
Belki soru çok daha inceydi:
Devlet partiyi mi kullanacaktı?
Yoksa parti devleti mi?
Mustafa Kemal’in düzeninde son söz hâlâ bir insandaydı.
Peker’in tasavvur ettiği düşünülen modelde ise o insandan sonra da yaşayacak bir teşkilat doğabilirdi.
Bu fark küçümsenmemelidir.
Çünkü bir lider ölür.
Ama teşkilat kalır.
Bir insanın otoritesi onun ömrüyle sınırlıdır.
Kurumsallaşmış otorite ise kuşaklar boyunca yaşayabilir.
Belki Mustafa Kemal’in gördüğü şey tam olarak buydu.
Belki de değildi.
Belge olmadığı için bilmiyoruz.
PEKER NEDEN GİTTİ?
Recep Peker 1936’da CHP Genel Sekreterliği’nden ayrıldı.
Onun gidişini yalnızca kayıp dosyayla açıklamak mümkün değildir.
Tarih tek sebeple işlemez.
Kişisel gerilimler vardır.
Yetki mücadeleleri vardır.
Devletin yönü üzerine anlaşmazlıklar vardır.
Mustafa Kemal ile İnönü arasındaki ilişkiler de giderek zorlaşmaktadır.
Ama Peker’in ayrılışı yine de önemlidir.
Çünkü Cumhuriyet’in en güçlü teşkilatçılarından biri, sistemin merkezinden uzaklaştırılmıştır.
Belki fazla güçlü bir teşkilat istiyordu.
Belki devrimi korumak isterken devrimin üzerinde bir yapı kuruyordu.
Belki de yalnızca zamanından önce davranmıştı.
Çünkü tarih bazen insanları fikirleri yanlış olduğu için değil, fikirleri henüz zamanı gelmeden söyledikleri için de dışarı atar.
Peker gitti.
Ama fikirleri bütünüyle gitmedi.
Devlet kaldı.
Parti kaldı.
Merkeziyetçilik kaldı.
Toplumu yukarıdan biçimlendirme düşüncesi kaldı.
Ve o eski soru da kaldı:
Bir rejimi korumak için kurulan mekanizma, ne zaman rejimin kendisine dönüşür?
DOSYA NEREDE?
Şimdi yeniden o masaya dönelim.
Hasan Rıza Soyak’ın anlattığı dosya nerede?
Bilmiyoruz.
Belki Mustafa Kemal’in masasında kaldı.
Belki kişisel evrakı arasına kaldırıldı.
Belki bir görevli onu başka bir dosyaya koydu.
Belki yıllar sonra önemini bilmeyen biri tarafından yok edildi.
Belki imha edilmesi istendi.
Belki hiç var olmadı.
Bu son ihtimali de söylemek zorundayız.
Çünkü tarihçilik, sevdiği hikâyeye inanmak değildir.
Soyak’ın yıllar sonra anlattığı olay, farklı zamanlarda yaşanan birkaç tartışmanın hafızada birleşmiş biçimi de olabilir.
İnsan hafızası arşiv değildir.
Tanıklar yanılır.
Olayları yıllar sonra yeniden kurar.
Sonradan öğrendiklerini eski hatıralarının içine yerleştirir.
Kendilerini bazen olayların merkezine biraz daha yaklaştırırlar.
Hasan Rıza Soyak da insandı.
Onun tanıklığı çok değerlidir.
Ama hiçbir tanıklık tek başına tarih değildir.
Bu nedenle bugün söylenebilecek en sağlam cümle şudur:
Recep Peker’in Avrupa’daki otoriter rejimlerin parti ve devlet örgütlenmesinden etkilenerek hazırladığı, İsmet İnönü’nün onayından geçtiği ve Mustafa Kemal tarafından reddedildiği anlatılan kapsamlı program ve nizamname taslakları bugün elimizde değildir.
Bulunamamıştır.
Fakat ikinci cümle de en az birincisi kadar önemlidir:
Bu hikâyenin doğduğu dünya gerçektir.
Recep Peker’in otoriter siyasal düşüncesi gerçektir.
Avrupa’daki rejimlerin dikkatle incelenmesi gerçektir.
CHP’nin merkezileşmesi gerçektir.
Parti ile devlet arasındaki sınırların daralması gerçektir.
1935 ve 1936’daki kurumsal dönüşüm gerçektir.
Peker’in sistemin merkezinden uzaklaşması gerçektir.
Yani ortada kanıtlanmış bir dosya yoktur.
Ama boşlukta doğmuş bir masal da yoktur.
BAZEN TARİH, BULUNAMAYAN BELGELERDE SAKLIDIR
Tarih bize çoğu zaman olanları anlatır.
Oysa bir ülkenin kaderini anlamak için olmayanlara da bakmak gerekir.
Çıkmayan kanunlara.
Kurulmayan kurumlara.
Uygulanmayan programlara.
Reddedilen tasarılara.
Gidilmeyen yollara.
Çünkü ülkelerin kaderi yalnızca aldıkları kararlarla belirlenmez.
Almadıkları kararlarla da belirlenir.
Eğer Hasan Rıza Soyak’ın anlattığı olay gerçekten yaşandıysa, Mustafa Kemal’in masasındaki o dosya Cumhuriyet tarihinin en büyük gerçekleşmemiş ihtimallerinden biriydi.
Belki Türkiye daha katı bir parti devletine dönüşecekti.
Belki hiçbir şey değişmeyecekti.
Belki Peker’in tasarısı, birkaç yıl sonra zaten gerçekleşen parti-devlet bütünleşmesinin yalnızca daha sert ve daha ayrıntılı bir biçimiydi.
Bilmiyoruz.
Bilmediğimiz yerde durmak zorundayız.
Çünkü tarihçinin görevi boşluğu hayal gücüyle doldurmak değildir.
Ama o boşluğa bakmaktan da vazgeçmemektir.
Belki bir gün dosya bulunur.
Bir arşiv açılır.
Bir aile sandığından birkaç sararmış sayfa çıkar.
Bir yanlış tasnif düzeltilir.
Ve yıllardır anlatılan hikâye ya doğrulanır…
Ya da tamamen çöker.
O güne kadar elimizde yalnızca bir tanıklık, birkaç tarihsel iz ve büyük bir sessizlik var.
Ama bazen sessizlik de bir şey anlatır.
Bir dosya Ankara’da elden ele dolaştı.
Bir adam hazırladı.
Bir başbakan gördü.
Bir başka adam taşıdı.
Ve anlatıya göre Mustafa Kemal okudu.
Sonra dosya kapandı.
Recep Peker bir süre sonra gitti.
Cumhuriyet başka bir yola devam etti.
Kâğıtlar ise kayboldu.
Belki de hâlâ bir yerde duruyorlar.
Üzerlerinde yıllardır kimsenin okumadığı cümlelerle.
Ve belki o cümlelerin arasında, Türkiye Cumhuriyeti’nin hiç yaşamadığı başka bir geleceği bekliyor.
Çünkü bazen tarihin en önemli belgeleri…
Arşivlerde bulunanlar değildir.
Bir masanın üzerinde son kez görülenlerdir.
