Tam 15 yıl önce bugün, Fransız jetlerinin Bingazi semalarında belirmesiyle modern Ortadoğu ve Afrika tarihinin en tartışmalı askeri operasyonlarından biri başladı.
Birleşmiş Milletler’in "sivilleri koruma" gerekçesiyle onay verdiği, NATO’nun ise komutayı devraldığı 2011 Libya Bombardımanı, Muammer Kaddafi’nin 42 yıllık iktidarının kanlı bir şekilde devrilmesine ve Libya’nın bugüne kadar süren istikrarsızlık sarmalına girmesine yol açtı.
BİNGAZİ'DEN MÜDAHALEYE
2011 yılının başında Tunus ve Mısır’da başlayan "Arap Baharı" dalgası, Şubat ayında Libya’ya ulaştı.
- İsyanın Başlaması: Bingazi’de başlayan protestolar kısa sürede silahlı bir ayaklanmaya dönüştü. Kaddafi güçleri isyancıları sert bir şekilde bastırmaya çalışınca, uluslararası toplum "soykırım" endişesiyle harekete geçti.
- 17 Mart 2011: BM Güvenlik Konseyi, 1973 sayılı kararı kabul etti. Bu karar, Libya üzerinde "uçuşa yasak bölge" ilan edilmesini ve sivilleri korumak için "gerekli tüm önlemlerin" alınmasını öngörüyordu.
- 19 Mart 2011: Karardan sadece iki gün sonra, Paris'te toplanan zirvenin ardından koalisyon güçleri ilk bombaları bıraktı.
NEDEN?
Müdahalenin ardındaki nedenler bugün hala uluslararası ilişkiler uzmanları arasında tartışma konusudur:
- Sivilleri Koruma Sorumluluğu (R2P): Kaddafi’nin isyancılar için "fareler" ifadesini kullanması ve "ev ev temizleyeceğiz" tehdidi, Srebrenitsa benzeri bir katliam korkusu yarattı.
- Enerji ve Jeopolitik: Libya'nın devasa petrol rezervleri ve Kaddafi’nin Afrika Birliği için tasarladığı "Altın Dinar" projesi ile Batı finans sistemine meydan okuması, müdahalenin ekonomik nedenleri olarak öne sürüldü.
- Fransa’nın Rolü: Dönemin Fransa Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy, müdahalenin en büyük savunucusuydu. Bazı iddialara göre bu, Sarkozy'nin seçim kampanyasına Kaddafi'den aldığı yasa dışı fonların üstünü örtme çabasıydı.
KARARDA ETKEN OLAN NE?
BM'nin bu kadar hızlı karar almasında iki faktör belirleyiciydi:
- Arap Birliği’nin Desteği: Tarihte nadir görülen bir olay olarak Arap Birliği, bir üye ülkeye karşı askeri müdahaleyi destekledi. Bu durum Batı’ya "meşruiyet" sağladı.
- Rusya ve Çin’in Tavrı: Daimi üyeler Rusya ve Çin, kararı veto etmek yerine çekimser kalarak müdahalenin yolunu açtılar (ancak daha sonra operasyonun kapsamının aşılmasına sert tepki gösterdiler).
KADDAFİ'NİN TEPKİSİ
Kaddafi, bombardıman başladığında geri adım atmak yerine söylemini sertleştirdi:
- "Haçlı Seferi": Müdahaleyi "yeni bir Haçlı seferi" olarak niteledi ve halkını silahlanmaya çağırdı.
- Sıradışı Tavır: Bombardıman sürerken devlet televizyonuna çıkarak satranç oynadığı görüntüler servis edildi; bu, "sakinim ve buradayım" mesajıydı.
- Sonun Başlangıcı: Aylar süren hava saldırıları Kaddafi'nin askeri gücünü eritti. 20 Ekim 2011'de doğum yeri olan Sirte'de bir menfezde yakalandı ve linç edilerek öldürüldü.
DÜNYADAN TEPKİLER
- ABD: Başkan Obama, "arkadan liderlik etme" (leading from behind) stratejisini izleyerek operasyonu Avrupa ve Arap müttefiklerine bıraktı.
- Türkiye: Başlangıçta "NATO'nun Libya'da ne işi var?" diyerek müdahaleye karşı çıkan Başbakan Erdoğan, daha sonra insani yardımlar ve geçiş süreci desteğiyle operasyonun parçası oldu.
- Afrika Birliği: Müdahaleyi şiddetle kınadı ve meselenin Afrika içinde çözülmesi gerektiğini savundu.
AZ BİLİNENLER
- "B-2'lerin Uzun Yolculuğu": Müdahalenin ilk gecesinde ABD, Missouri'den kalkan B-2 hayalet uçaklarıyla Libya'yı bombaladı. Bu uçaklar 25 saatlik kesintisiz bir uçuş gerçekleştirerek askeri tarihin en uzun bombardıman görevlerinden birine imza attı.
- Kaddafi'nin Kadın Korumaları: Müdahale sırasında Kaddafi'nin meşhur "Amazon Muhafızları" birer birer dağıldı veya saf değiştirdi.
- Sarkozy'nin Çadırı: Kaddafi'nin bir dönem Paris'e gittiğinde Elysee Sarayı'nın bahçesine kurduğu bedevi çadırı, Sarkozy ile olan "tehlikeli dostluğun" en tuhaf simgesi olarak hafızalara kazındı.
- Lockerbie Bağlantısı: Müdahale başladığında, 1988'deki Pan Am uçağının bombalanması olayından (Lockerbie faciası) kurtulanların aileleri "adalet yerini buluyor" açıklamaları yaptı.
KAOS VE GÖÇ
Müdahale, Kaddafi'yi devirdi ancak Libya'yı bir "başarısız devlet" (failed state) haline getirdi.
- Silah Yayılımı: Kaddafi'nin cephaneliklerinden çalınan silahlar, tüm Sahraaltı Afrika'ya yayılarak terör örgütlerinin eline geçti.
- İç Savaş: Ülke, doğu ve batı olmak üzere ikiye bölündü ve yıllarca sürecek bir iç savaşa sürüklendi.
- Göç Krizi: Libya'nın merkezi otoritesinin çökmesi, ülkeyi Avrupa'ya giden düzensiz göçün ana rotası haline getirdi.
Libya müdahalesi, uluslararası toplumun "koruma sorumluluğu" ile "rejim değişikliği" arasındaki ince çizgide yürüdüğü, sonuçları bakımından ise bugün hala dersler çıkarılan bir vaka olarak tarihteki yerini aldı.