Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşme yolundaki en radikal ve hayatın içine dokunan reformlarından biri olan Soyadı Kanunu, bugün her birimizin kimliğinin ayrılmaz bir parçası.
21 Haziran 1934’te kabul edilen ve 2 Ocak 1935’te yürürlüğe giren bu yasa, sadece bir "isim seçme" süreci değil, aynı zamanda bir ulusun modern dünyayla entegrasyonu ve toplumsal eşitlik hamlesiydi.
İşte Osmanlı’nın "lakaplar" dünyasından modern Türkiye’nin "soyadları" dünyasına geçişin hikayesi.
KARIŞIKLIK VE KAOS
Osmanlı Devleti’nde insanlar genellikle babalarının adıyla (örneğin: "Ahmet oğlu Mehmet") ya da memleketleri, fiziksel özellikleri ve mesleklerine göre takılan lakaplarla anılıyordu. Bu durum, genç Cumhuriyet için hem bürokratik hem de toplumsal bir engel teşkil ediyordu:
- Bürokratik Karmaşa: Askere alma, vergi toplama, miras hukuku, okul kayıtları ve tapu işlemlerinde aynı isim ve lakaba sahip binlerce kişi birbirine karışıyordu.
- Sınıfsal Ayrımcılık: "Hacı", "Hafız", "Molla", "Paşa", "Bey" gibi unvanlar toplumda birer imtiyaz göstergesi haline gelmişti. Cumhuriyet'in "sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle" idealine bu durum aykırıydı.
- Modernleşme Hedefi: Batılı ülkelerin yüzyıllar önce geçtiği bu sistem, Türkiye'nin uluslararası ilişkilerde ve hukuk sisteminde standart bir yapıya kavuşmasını gerektiriyordu.
TEMEL İLKELER
2525 sayılı Soyadı Kanunu ile getirilen kurallar oldukça netti:
- Her Türk öz adından başka bir soyadı taşımaya mecbur kılındı.
- Soyadı, ismin sonunda kullanılacaktı.
- Rütbe, makam, aşiret ve yabancı ırk isimleri soyadı olarak alınamazdı.
- Ahlaka aykırı, gülünç ve aşağılayıcı kelimelerin soyadı olarak seçilmesi yasaklandı.
KANUNLA KORUNAN TEK İSİM
Soyadı Kanunu’nun kabulünden kısa bir süre sonra, 24 Kasım 1934’te TBMM, Gazi Mustafa Kemal’e "Atatürk" soyadını verdi. İlginç bir detay olarak, 17 Aralık 1934’te çıkarılan başka bir kanunla, bu soyadının başkaları tarafından kullanılması yasaklandı. Hatta kız kardeşi Makbule Hanım bile "Atadan" soyadını almıştır.
AZ BİLİNEN İLGİNÇ GERÇEKLER
- Süre Kısıtlaması: Vatandaşlara soyadı seçmeleri için iki yıllık bir süre tanındı. Bu süre içinde seçmeyenlere mahalle muhtarı ve mülki amirler tarafından soyadları verildi.
- Kadınların Durumu: Kanun ilk çıktığında, evli kadınların kocasının soyadını alması zorunluydu. Bu, o dönem için "aile birliği" kavramının bir gereği olarak görülmüştü.
- Memurların Yaratıcılığı: Pek çok aile, soyadını seçerken o günün popüler kitaplarından, doğa olaylarından ya da o anki ruh hallerinden esinlendi. "Sert", "Kaya", "Yılmaz" gibi soyadlarının bu kadar yaygın olması, o dönemin milli mücadele ruhunu ve güçlü durma arzusunu yansıtır.
- Sözlük Satışları Patladı: Kanun çıktıktan sonra halkın Türkçe kelime arayışı nedeniyle sözlük satışlarında büyük bir artış yaşanmış, gazeteler her gün öneri listeleri yayımlamıştır.
Soyadı Kanunu, Türkiye'de vatandaşlık bilincinin yerleşmesini sağladı. Kişiler artık bir sülalenin veya bir makamın gölgesinde değil, kendi bireysel kimlikleriyle devlet nezdinde var olmaya başladılar. Eğitimden sağlığa kadar tüm kamusal hizmetlerde "karışıklık" sona erdi ve modern hukuki altyapı tamamlanmış oldu.