1979 yılı, sadece İran için değil, küresel jeopolitik dengeler için de bir "milat" kabul edilir.
Monarşinin yıkılıp yerine teokratik bir Cumhuriyetin kurulmasıyla sonuçlanan İran İslam Devrimi, üzerinden onlarca yıl geçmesine rağmen hala modern tarihin en çok tartışılan olaylarından biri oldu.
DEVRİME GİDEN YOL
Devrim, bir gecede ortaya çıkan bir öfke patlaması değil, on yıllarca biriken sosyo-politik bir huzursuzluğun sonucuydu.
-
Beyaz Devrim ve Batılılaşma: Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin "Beyaz Devrim" adı altındaki reformları, sanayileşmeyi ve toprak reformunu hızlandırdı ancak kırsal kesimi ve geleneksel tüccar sınıfını (Pazar esnafı) yabancılaştırdı.
-
Otoriter Yönetim ve SAVAK: Şah’ın gizli servisi SAVAK’ın muhalifler üzerindeki sert baskısı ve insan hakları ihlalleri, halk tabanında büyük bir nefret biriktirdi.
-
Ekonomik Adaletsizlik: Petrol gelirlerindeki devasa artış halkın geneline yayılmadı; aksine enflasyon fırlarken yolsuzluklar ayyuka çıktı.
-
Kimlik Krizi: Batılı yaşam tarzının dayatılması, İran’ın muhafazakar kimliğiyle çatıştı. Ayetullah Humeyni, bu noktada "Batılılaşma hastalığına" (Garbzedegi) karşı bir kurtarıcı figür olarak öne çıktı.
DEVRİMİN KRONOLOJİSİ
Devrim süreci, barışçıl protestoların kanlı baskılarla karşılanmasıyla bir sarmala dönüştü.
| Tarih | Olay | Sonuç |
| Ocak 1978 | Kum kentindeki protestolar | Devrimin ilk kıvılcımı çakıldı. |
| Eylül 1978 | Kara Cuma (Jale Meydanı) | Yüzlerce gösterici öldürüldü, geri dönüşü olmayan yol açıldı. |
| 16 Ocak 1979 | Şah’ın İran’ı terk etmesi | Monarşinin fiilen sona erişi. |
| 1 Şubat 1979 | Humeyni’nin sürgünden dönüşü | Milyonlarca kişi tarafından karşılandı. |
| 1 Nisan 1979 | İslam Cumhuriyeti İlanı | Yapılan referandumla yönetim biçimi resmen değişti. |
DEVRİMİN SONUÇLARI
İran’daki bu değişim, bölgedeki tüm taşları yerinden oynattı.
-
Jeopolitik Makas Değişikliği: İran, ABD’nin bölgedeki "sadık müttefiki" olmaktan çıkıp en büyük hasmına dönüştü.
-
Bölgesel Savaşlar: Devrimin hemen ardından patlak veren ve 8 yıl süren İran-Irak Savaşı, devrim rejiminin konsolide olmasını sağlarken bölgeyi enkaza çevirdi.
-
Siyasal İslam'ın Yükselişi: İran’daki model, bölgedeki birçok İslami hareket için bir ilham (veya korku) kaynağı haline geldi.
AZ BİLİNENLER
-
"Kasetli Devrim": Humeyni sürgündeyken (Paris ve Necef), vaazlarını İran’a ses kasetleri aracılığıyla sokuyordu. Bu kasetler elden ele yayılarak devrimin ana propaganda aracı oldu. Dönemin "sosyal medyası" kaset çalarlardı.
-
Komünist ve İslamcı İttifakı: Devrimin başlangıcında dindarlar, liberaller ve solcular (Tudeh Partisi gibi) Şah'a karşı omuz omuza çarpıştı. Ancak zaferden kısa süre sonra dini kanat, diğer tüm grupları saf dışı bıraktı.
-
Şah'ın Gizli Hastalığı: Şah, devrim sürecinde kanserle boğuşuyordu ve bu durumunu halktan (ve hatta müttefiki ABD'den) saklıyordu. Hastalığının getirdiği kararsızlığın, olayları yönetememesinde etkili olduğu söylenir.
-
İsrail ile Gizli İlişkiler: Devrimden sonra resmi söylem İsrail karşıtı olsa da, İran-Irak savaşı sırasında İran'ın İsrail'den gizlice silah ve yedek parça aldığı (İran-Contra skandalı bağlantılı olarak) tarihçiler tarafından belgelenmiştir.
İran İslam Devrimi, sadece bir rejim değişikliği değil, bir toplumun kodlarının yeniden yazılmasıydı.
Bugün Ortadoğu’daki vekalet savaşlarından nükleer krizlere kadar pek çok konunun kökeni, 1979’un o fırtınalı günlerine dayanmaktadır.