Tam 34 yıl önce bugün, insanlık tarihinin en karanlık gecelerinden biri yaşandı. Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ bölgesindeki stratejik Hocalı kasabası, bir gecede sessizliğe ve kana büründü.
Modern dünyanın gözleri önünde cereyan eden bu trajedi, sadece Azerbaycan halkının değil, tüm insanlığın ortak vicdan yarası olarak tarihteki yerini koruyor.
NEDEN HOCALI?
Hocalı, Dağlık Karabağ bölgesinde sadece bir yerleşim yeri değil, askeri ve lojistik bir kilit noktasıydı.
- Tek Havalimanı: Bölgenin tek sivil havalimanı Hocalı’daydı. Bu durum, kasabayı Karabağ’ın dış dünya ile bağlantısını sağlayan can damarı yapıyordu.
- Yol Kontrolü: Hocalı, bölgedeki ana yolların kesişme noktasında bulunuyordu. Ermeni güçleri için bu kasabayı ele geçirmek, Karabağ’ın tam kontrolünü sağlamak anlamına geliyordu.
- Kuşatma: 1991’in sonlarından itibaren Hocalı’nın elektrik, gaz ve telefon bağlantıları kesilmiş, kasaba tamamen dünyadan izole edilmişti.
KANLI GECE
Ermeni kuvvetleri, Sovyetler Birliği’nin (o zamanki BDT) Hankendi’de konuşlu 366. Motorize Alayı’nın desteğiyle saldırıya geçti.
- Kaçış Yolu Tuzağı: Kasaba üç koldan kuşatıldı. Tek açık yön olan "insani koridor" üzerinden kaçmaya çalışan siviller, ormanlık alanda pusuya düşürüldü.
- Sayılarla Felaket: Azerbaycan resmi makamlarının verilerine göre o gece:
- 613 kişi hayatını kaybetti (bunların 106’sı kadın, 63’ü çocuk, 70’i ise yaşlıydı).
- 487 kişi ağır yaralandı.
- 1275 kişi esir alındı (150 kişinin akıbeti hala bilinmiyor).
- 8 aile tamamen yok oldu.
AZERBAYCAN VE BÖLGEYE ETKİSİ
Hocalı Katliamı, Azerbaycan Türklerinin kolektif hafızasında bir kırılma noktası yarattı.
- Ulusal Kimlik ve Kenetlenme: Katliam, Azerbaycan halkının bağımsızlık mücadelesini ve Karabağ davasını milli bir ülkü haline getirdi.
- Siyasi Deprem: Dönemin Cumhurbaşkanı Ayaz Mutallibov, katliamı engelleyemediği ve halkı koruyamadığı gerekçesiyle artan baskılar sonucu istifa etmek zorunda kaldı.
- Kurtuluş İnancı: 2020 yılında kazanılan II. Karabağ Savaşı (44 Gün Savaşı), Azerbaycan halkı için Hocalı’nın ve şehitlerin intikamının alındığı manevi bir zafer olarak görüldü.
DÜNYADA YANKISI
Hocalı, uluslararası hukukta "insanlığa karşı suç" ve "soykırım" kategorilerinde tartışılmaktadır.
- Tanıyan Ülkeler: Bugün aralarında Türkiye, Pakistan, Meksika, Kolombiya, Çek Cumhuriyeti, Peru ve daha birçok ülkenin parlamentosu Hocalı’da yaşananları "soykırım" veya "insanlık dışı katliam" olarak tanımıştır.
- Uluslararası Kurumlar: İslâm İşbirliği Teşkilatı, Hocalı'yı soykırım olarak tanıyan ilk uluslararası kuruluştur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ise olayları "savaş suçu" olarak nitelendiren kararlara atıfta bulunmuştur.
AZ BİLİNENLER
- Cengiz Mustafayev’in Kamerası: Katliamın boyutlarını dünyaya duyuran kişi gazeteci Cengiz Mustafayev’dir. Katliamdan hemen sonra olay yerine helikopterle giden Mustafayev, gördüğü manzara karşısında hıçkırarak ağlamış ancak kamerasını bir an bile kapatmamıştır. Onun çektiği o görüntüler, bugün katliamın en büyük kanıtı sayılıyor.
- "Kayıp Kuşaklar": Hocalı’da babasını, annesini ve tüm akrabalarını kaybeden "Hocalı Yetimleri" adında bir nesil büyüdü. Bu çocuklar, katliamın canlı tanıkları olarak bugün dünyayı dolaşarak olanları anlatıyor.
- Fransız Gazetecinin Gözlemi: Le Monde gazetesinden bir muhabir, katliamdan sonra gördüğü cansız bedenler hakkında şu notu düşmüştü: "Gördüklerimiz, tarif edilemeyecek kadar korkunçtu; bir insan, başka bir insana bunu nasıl yapabilir?"
- Karabağ’ın Anahtarı: Hocalı’nın düşüşünden sonra Şuşa ve Laçın’ın işgali hızlanmış, bölge tamamen Azerbaycan’dan koparılmıştı. 2023 yılında Azerbaycan’ın bölgede tam egemenlik sağlamasıyla Hocalı tekrar Azerbaycan kontrolüne geçti.
Hocalı Katliamı, üzerinden 34 yıl geçse de adalet arayışının sürdüğü bir dosyadır. Bugün Hocalı sokaklarında Azerbaycan bayrağı yeniden dalgalansa da, o gece karların üzerinde kalan izler, tarihin asla unutmayacağı bir mühür olarak kalacaktır.