Tam 67 yıl önce bugün, İngiltere’nin başkenti Londra yakınlarındaki Gatwick Havalimanı civarı, Türk siyasi tarihinin en sarsıcı ve gizemli olaylarından birine sahne oldu.
Kıbrıs görüşmeleri için Londra’ya giden Başbakan Adnan Menderes ve beraberindeki heyeti taşıyan uçak, yoğun sis nedeniyle ormanlık alana düştü.
KIBRIS MESELESİ
1959 yılı, Kıbrıs meselesinin uluslararası arenada düğümlendiği bir yıldı. Zürih Antlaşması imzalanmış, şimdi sıra Londra’da üç garantör devletin (Türkiye, Yunanistan, İngiltere) son noktayı koymasına gelmişti.
- Tarihi Uçuş: 17 Şubat 1959 günü, Türk Hava Yolları’nın TC-SEV tescilli "Sev" isimli Vickers Viscount 794 tipi uçağı, Ankara’dan havalandı. Roma’da yakıt ikmali yaptıktan sonra Londra’ya yöneldi.
- Hava Muhalefeti: Londra’nın ana havalimanı olan Heathrow’da görüş mesafesi sıfıra yakındı. Kule, uçağı alternatif meydan olan Gatwick’e yönlendirdi.
ORMANDA DEHŞET
Gatwick Havalimanı’na inişe geçen uçak, piste yaklaşık 5 kilometre kala, yerel saatle 16.58’de yoğun sis içerisinde irtifa kaybetti.
- Ağaçlara Çarptı: Uçak, Newdigate köyü yakınlarındaki Jordan’s Wood (Jordan Ormanı) mevkisinde ağaç tepelerine çarparak parçalandı. Gövde ikiye ayrıldı ve infilak etti.
- Menderes Nasıl Kurtuldu? Başbakan, uçağın arka bölümündeydi. Koltuğu yere ters bir şekilde çakılmıştı ancak emniyet kemeri sayesinde savrulmamıştı. Uçağın kapısı sıkışınca, o sırada yanında bulunan ve kazadan sağ kurtulan Şefik Fenmen ile Rifat Kadıoğlu’nun yardımıyla enkazdan çıkarıldı.
KAYIPLAR VE KURTULANLAR
Kaza, Türk basın ve siyaset dünyası için tam bir yıkımdı. Uçakta bulunan 24 kişiden 14’ü hayatını kaybetti.
Hayatını Kaybeden Önemli İsimler:
-
Server Somuncuoğlu: Basın, Yayın ve Turizm Bakanı.
- Kemal Zeytinoğlu: Eski Bayındırlık Bakanı ve Eskişehir Milletvekili.
- Şerif Arzık: Anadolu Ajansı Genel Müdürü.
- Muzaffer Ersü: Başbakanlık Özel Kalem Müdürü.
- Abdullah Parla: Türk Hava Yolları Genel Müdürü.
Sağ Kurtulanlar:
Başbakan Adnan Menderes ile birlikte Özel Kalem Müdür Muavini Şefik Fenmen, Sakarya Milletvekili Rifat Kadıoğlu, Basın Müşaviri Münir Hayri Egeli gibi isimler yaralı olarak kurtuldu.
KOMPLO TEORİLERİ
Kazanın ardından geçen on yıllara rağmen, olay etrafındaki soru işaretleri hiç bitmedi:
- Sabotaj İddiası: Menderes’in Kıbrıs konusundaki kararlı tutumundan rahatsız olan "dış güçlerin" uçağa sabotaj yaptığı iddia edildi. Ancak İngiliz sivil havacılık otoritelerinin hazırladığı rapor, kazanın tamamen yoğun sis ve pilotaj hatası (irtifa karmaşası) kaynaklı olduğunu belirtti.
- Yassıada Bağlantısı: 1960 darbesinden sonra kurulan Yassıada mahkemelerinde, uçağın düşmesiyle ilgili bazı iddialar gündeme gelse de bu konu ana davaların gölgesinde kaldı.
- Havaalanı Değişikliği: Uçağın son anda Heathrow yerine Gatwick’e yönlendirilmesinin bir tuzak olduğu savunulsa da havacılık uzmanları o günkü hava şartlarının bu değişikliği zorunlu kıldığını doğrulamıştır.
AZ BİLİNENLER
-
"Bebeğini Emziren Çiftçi Kadın": Uçağın düştüğü yerin yakınındaki bir evde yaşayan Margaret Bailey, gürültüyü duyup dışarı koştuğunda enkazdan çıkan yaralı bir adam gördü. Bu adam, çamurlar içindeki Başbakan Menderes’ti. Bailey, Menderes’i eve götürerek ona ilk yardımı yaptı ve ısınmasını sağladı. Menderes yıllar sonra Bailey ailesine minnet borcu olarak Türkiye’ye davet edip hediyeler göndermiştir.
-
"Veli" Yakıştırması: Menderes Türkiye’ye döndüğünde İstanbul ve Ankara’da milyonlarca kişi tarafından karşılandı. Kazadan sağ çıkması, muhafazakar halk kitlesi tarafından "Allah onu korudu" şeklinde yorumlandı ve bu durum Menderes’in popülaritesini zirveye taşıdı.
- Kıbrıs Anlaşması Hastanede İmzalandı: Menderes kazadan sonra Londra’daki Clinic Hospital’a yatırıldı. Kıbrıs Cumhuriyeti’nin kuruluş belgelerini hastane yatağında, kolunda serum takılıyken imzalamıştır.
- Sessiz Pilotlar: Uçağın pilotları Münir Ozman ve Lütfi Biber de kazada hayatını kaybetti. Pilotların o gün aşırı yorgun oldukları veya navigasyon araçlarının arızalı olduğu yönünde spekülasyonlar yapıldı.
1959 Londra kazası, Menderes’in hayatındaki en büyük dönüm noktalarından biriydi. Kazadan sadece 1.5 yıl sonra gerçekleşen 27 Mayıs 1960 darbesiyle tutuklanan Menderes için halk arasında "Uçak kazasından kurtuldu ama darağacından kurtulamadı" sözü acı bir gerçeklik olarak yerleşti.
