11 Ekim 1922 tarihinde Bursa’nın şirin sahil beldesi Mudanya’da imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması, Kurtuluş Savaşı’nın askeri safhasını zaferle kapatıp diplomatik mücadele dönemini açan tarihi bir dönüm noktasıdır.
Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile Yunan ordusunun bozguna uğratılmasının ardından Türk ordusunun Boğazlar ve Trakya üzerine yönelmesi, İtilaf Devletleri’ni masaya oturmak zorunda bıraktı. TBMM Hükümeti’ni temsilen İsmet Paşa (İnönü)’nın yürüttüğü çetin müzakereler sonucunda imzalanan antlaşma; Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar’ın tek bir kurşun bile atılmadan kurtarılmasını sağladı.
Lozan Barış Antlaşması’na ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna giden yolu açan Mudanya Ateşkes Antlaşması’nın tarihsel süreci, kilit figürleri, sonuçları ve bilinmeyen detayları.
MÜTAKEREYE GİDEN YOL
30 Ağustos 1922’de kazanılan Büyük Zafer ve 9 Eylül’de İzmir’in kurtarılmasının ardından Türk ordusunun durmaya niyeti yoktu. İşgal altındaki Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar halen İtilaf Devletleri’nin (özellikle İngiltere) kontrolündeydi.
-
Çanakkale Krizi (Chanak Crisis): İzmir’den kuzeye yönelen Türk birlikleri Çanakkale ve İzmit’te İngiliz savunma hatlarıyla karşı karşıya geldi. Mustafa Kemal Paşa’nın kararlı tutumu karşısında savaşı göze alamayan İngiltere kamuoyu ve müttefikleri (Fransa ve İtalya), İngiliz Başbakanı Lloyd George’u yalnız bıraktı.
-
Yunan Ordusunun Tamamen Dağılması: Anadolu’da ağır bir hezimete uğrayan Yunanistan’ın savaşı sürdürecek askeri ve siyasi gücü kalmamıştı.
-
İtilaf Blokunun Çatlaması: Fransa ve İtalya, Türk ordusuyla yeni bir savaşa girmeyi reddederek birliklerini geriye çekti ve İngiltere’yi diplomatik çözüme zorladı.
ÇETİN DİPLOMASİ
Görüşmeler 3 Ekim 1922’de Mudanya’da bir tüccara ait ahşap konakta başladı. Masada TBMM adına İsmet Paşa, İngiltere adına General Harington, Fransa adına General Charpy ve İtalya adına General Monbelli yer alıyordu. Yunanistan temsilcisi General Mazarakis ise mütareke binasına gelmeyip Mudanya açıklarındaki bir İngiliz zırhlısında beklemeyi tercih etti.
| Parametre | TBMM Hükümeti Talepleri | İtilaf Devletleri Tutumu |
| Doğu Trakya | Derhal ve kayıtsız şartsız TBMM'ye teslimi | Tahliyenin barış antlaşmasına bırakılması isteği |
| İstanbul ve Boğazlar | Türk egemenliğine devri ve işgalin sonlanması | Barış antlaşmasına kadar İtilaf kontrolünün sürmesi |
| Meriç Nehri | Batı sınırının Meriç Nehri olarak tescili | Sınır tartışmalarının dondurulması |
Müzakereler zaman zaman kopma noktasına geldi. İsmet Paşa’nın kararlı ve tavizsiz duruşu, Ankara’dan Mustafa Kemal Paşa’nın "Gerekirse ordumuz Trakya’ya harekâta başlayacaktır" talimatıyla birleşince İtilaf temsilcileri geri adım atmak zorunda kaldı.
KİLİT İSİMLER
-
Mustafa Kemal Paşa (Atatürk): Askeri zaferi diplomatik baskıya dönüştüren, stratejik hamleleriyle İngiliz hükümetini sıkıştıran Başkomutan.
-
İsmet Paşa (İnönü): TBMM Hariciye Vekili ve Batı Cephesi Komutanı. Diplomatik dehası, sert pazarlık gücü ve kararlılığıyla Mudanya’da büyük bir zafer kazandı.
-
General Tim Harington: İşgal kuvvetleri İngiliz Başkomutanı. Yeni bir savaşı önlemek için kendi hükümetinin sert talimatlarına rağmen esneklik gösteren İngiliz general.
-
David Lloyd George: Türk düşmanlığıyla tanınan İngiltere Başbakanı. Mudanya sonrasında siyasi desteğini kaybederek istifa etmek zorunda kaldı.
-
Refet Paşa (Bele): Mütareke sonrası TBMM Temsilcisi olarak İstanbul’a giren ve Doğu Trakya’nın teslim alınmasını yöneten komutan.
MADDELER VE BİZİM İÇİN ÖNEMİ
-
Savaşsız Kurtarılan Topraklar: Doğu Trakya (Edirne, Kırklareli, Tekirdağ) 15 gün içinde Yunan ordusu tarafından boşaltılacak ve 30 gün içinde Türk yönetimine devredilecektir.
-
İstanbul ve Boğazlar’ın Durumu: İstanbul ve Boğazlar TBMM Hükümeti yönetimine bırakılacak; ancak İtilaf devletleri barış antlaşması imzalanana kadar kesin sayıları aşmamak kaydıyla İstanbul'da kalmaya devam edecektir.
-
Meriç Sınırı: Meriç Nehri’nin batı kıyısına kadar olan Türk toprakları güvence altına alındı.
-
Osmanlı’nın Hukuken Sona Ermesi: İtilaf Devletleri’nin İstanbul’u ve yönetimi doğrudan TBMM Hükümeti’ne teslim etmeyi kabul etmesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun hukuken sona erdiğinin en somut kanıtı oldu.
AZ BİLİNENLER
1. İsmet Paşa’nın Yumruğuyla Kırılan Sehpa
Müzakerelerin en gergin anında, İngilizlerin Doğu Trakya’nın teslimini geciktirme teklifine öfkelenen İsmet Paşa, yumruğunu sertçe masaya vurarak: "Savaşırız efendiler, gerekirse bir yıl daha savaşırız ama Doğu Trakya’yı almadan buradan kalkmayız!" demiştir. Paşa’nın vurmasıyla mütareke evindeki ahşap sehpanın çatladığı ve günümüzde o sehpanın müzede sergilendiği bilinmektedir.
2. General Harington’ın Hükümetine İtaatsizliği
İngiltere Başbakanı Lloyd George, General Harington’a Türk tarafına ultimatom vermesini ve gerekirse ateş açılmasını emretmişti. Ancak Harington, Türk ordusunun gücünü bildiğinden bu emri cebinde saklamış, telgrafı Ankara ile uzlaşma sağlandıktan sonra yanıtlayarak olası bir felaketi ve yeni bir dünya savaşını engellemiştir.
3. İngiliz Hükümetinin Düşüşü
Mudanya Ateşkes Antlaşması, sadece Türkiye’nin kaderini değiştirmedi; İngiltere siyasetini de sarstı. Türk politikasındaki başarısızlık nedeniyle İngiltere’de Koalisyon Hükümeti çöktü ve Başbakan David Lloyd George istifa ederek siyasi hayatına veda etti.
4. Yunan Generalin Gemideki Mahkumiyeti
Ateşkes görüşmelerine katılan Yunan Temsilci General Mazarakis, Mudanya’da karaya çıkmaya cesaret edememiş, tüm antlaşma sürecini açıkta demirleyen Kılkış zırhlısında takip etmiştir. Antlaşma metni kendisine gemide imzalatılmıştır.
Mudanya Ateşkes Antlaşması; Türk milletinin süngü gücüyle kazandığı zaferin masada tescil edildiği, Türkiye Cumhuriyeti'nin doğum müjdesi niteliğindeki en büyük diploması başarılarından biridir.
