Tam 105 yıl önce bugün, Berlin’in Hardenberg Caddesi’nde yankılanan bir silah sesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun en fırtınalı dönemine damga vuran bir devrin sonunu getirdi.
İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin beyni, kudretli sadrazam ve modern Türkiye’nin şekillenmesindeki en tartışmalı figürlerden biri olan Talat Paşa, bir suikast sonucu hayatını kaybettiğinde, geride yıkılmış bir imparatorluk ve hala tartışılan devasa bir siyasi miras bırakmıştı.
POSTA MEMURLUĞUNDAN İKTİDARA
1874 yılında Edirne’de doğan Mehmed Talat, mütevazı bir ailenin oğluydu. Kariyerine Edirne Posta ve Telgraf İdaresi’nde bir memur olarak başladı.
- Cemiyetin Temelleri: Genç yaşta Jön Türk fikirlerinden etkilendi. 1906 yılında Selanik’te, daha sonra İttihat ve Terakki ile birleşecek olan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’ni kuran on kişiden biriydi.
- Siyasi Zekâ: Enver Paşa askeri kanadı, Cemal Paşa idari kanadı temsil ederken; Talat Paşa cemiyetin asıl beyni, örgütçüsü ve sivil lideriydi. 1908 Meşrutiyet ilanı sonrası Meclis-i Mebusan’da Edirne mebusu olarak görev aldı.
- Bâb-ı Âli Baskını: 1913 yılında gerçekleştirilen bu darbe ile İttihat ve Terakki yönetime tamamen el koyduğunda, Talat Paşa Dahiliye Nazırı (İçişleri Bakanı) olarak devletin en güçlü ismi haline geldi.
BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI VE ZOR KARARLAR
1914 yılında Osmanlı Devleti'nin Almanya safında savaşa girmesinde kilit rol oynadı. 1917 yılında ise "Paşa" unvanını alarak Sadrazamlık makamına getirildi.
- Tehcir Kararı: Savaşın en kritik evresinde, 1915 yılında Doğu Anadolu’da Rus ordusuyla iş birliği yapan Ermeni çetelerine karşı çıkarılan "Sevk ve İskân Kanunu"nun (Tehcir) bir numaralı sorumlusu ve uygulayıcısıydı. Bu karar, onun tarih boyunca en çok tartışılan ve eleştirilen eylemi oldu.
- Savaşın Sonu: 1918 yılında savaşın kaybedilmesiyle birlikte hükümeti istifa etti. Mondros Mütarekesi’nin ardından, bir Alman denizaltısıyla arkadaşları (Enver ve Cemal Paşalar) ile birlikte gizlice ülkeden ayrıldı.
BERLİN SÜRGÜNÜ VE SUİKAST
Talat Paşa, Berlin’de "Ali Sai" müstear adıyla yaşamaya başladı. Sürgündeyken dahi Milli Mücadele’yi yakından takip ediyor, Mustafa Kemal Paşa ile mektuplaşarak Anadolu’ya destek yollarını arıyordu.
- Operasyon Nemesis: Ermeni komitacıların kurduğu suikast şebekesi, Berlin’de izini sürdü.
- O An: 15 Mart 1921 sabahı, evinden çıktığı sırada Soğomon Tehliryan adlı bir Ermeni tarafından başından vurularak öldürüldü. Suikastçı, Alman mahkemesinde yargılandı ancak "vicdani nedenlerle" beraat ettirildi; bu karar hukuk tarihinin en ilginç olaylarından biri olarak kaldı.
ÖZEL HAYATI
Talat Paşa, rakiplerinin bile saygı duyduğu, son derece mütevazı ve dürüst bir kişiliğe sahipti.
- Hayriye Hanım: 1910 yılında evlendiği eşi Hayriye Hanım, onun sürgündeki ve vefatından sonraki en yakın dert ortağı oldu.
- Dürüstlük: Sadrazamlık yapmış olmasına rağmen, öldüğünde cebinden sadece birkaç kuruş çıktığı ve Berlin’deki ev kirasını ödemekte zorlandığı bilinir. Devlet malına el sürmemesi, en bilinen özelliğidir.
- Zekâ ve Hitabet: Çok iyi bir satranç oyuncusuydu ve insan ilişkilerinde son derece ikna edici, nüktedan bir üsluba sahipti.
AZ BİLİNENLER
- Posta Kodu 1: Türkiye Cumhuriyeti’nde bugün dahi kullanılan telgraf ve posta sisteminin temellerini atan, memurluk yıllarından gelen tecrübesiyle Talat Paşa’dır.
- Atatürk ile Mektuplaşma: Sürgündeyken Mustafa Kemal’e yazdığı mektupta, "Siz orada başarılı olun, biz burada ölmeye hazırız" diyerek Milli Mücadele’ye olan sadakatini bildirmiştir. Atatürk ise onun ölümü üzerine Meclis’te üzüntüsünü dile getirmiştir.
- Naaşın Dönüşü: Mezarı uzun yıllar Berlin’de kaldı. 1943 yılında, İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanya ile ilişkilerin bir sembolü olarak naaşı Türkiye’ye getirildi ve İstanbul’daki Abide-i Hürriyet Tepesi’ne törenle defnedildi.
- Entelektüel Yanı: Mason olduğu ve cemiyet içinde Batılı tarzda bir örgütlenme modeli benimsediği tarihçiler tarafından sıkça dile getirilir.
Talat Paşa, kimileri için imparatorluğu felakete sürükleyen bir maceracı, kimileri için ise her şeyi vatanı için yapan fedakar bir devlet adamıdır. Ancak kesin olan bir şey var ki; o, Osmanlı’nın yıkılış sürecinde "devleti ayakta tutma" gayesiyle en ağır sorumlulukları üstlenen, trajediyle biten bir ömrün kahramanıdır.
