Bugün, modern astronominin en büyük tartışmalarından birini fitilleyen ve Güneş sistemimizin haritasını sonsuza dek değiştiren cüce gezegen Eris'in keşfi üzerinden yirmi yılı aşkın bir süre geçti.
2005 yılında ilan edilen bu keşif, sadece yeni bir gök cisminin bulunması değil, aynı zamanda "gezegen" kavramının yeniden tanımlandığı tarihi bir dönüm noktasıydı.
ONUNCU GEZEGEN HEYECANI
Eris, 5 Ocak 2005 tarihinde, gökyüzü taramaları yapan bir ekip tarafından keşfedildi. Keşif, 21 Ekim 2003'te Palomar Gözlemevi'ndeki Samuel Oschin teleskobuyla çekilen görüntülerin analiz edilmesiyle ortaya çıktı.
- Keşif Ekibi: Keşfin arkasında, bugün "Plüton'u öldüren adam" olarak da bilinen Mike Brown (Caltech), Chad Trujillo ve David Rabinowitz bulunuyordu.
- İlk İsim "Zeyna": Keşfedildiği ilk dönemde ekip, gezegene geçici olarak o dönemin popüler televizyon karakteri olan savaşçı prenses Xena (Zeyna) takma adını vermişti. Uydusuna ise Zeyna'nın yardımcısı Gabrielle deniliyordu.
İSMİN ARKASINDAKİ KAOS
Gezegenin resmi adı olan Eris, Yunan mitolojisindeki "Nifak ve Anlaşmazlık Tanrıçası"ndan gelir. Bu isim rastgele seçilmemiştir. Eris, keşfedildiğinde o kadar büyüktü ki (başta Plüton'dan daha büyük olduğu sanılıyordu), gökbilimciler arasında "Bu bir gezegen mi, yoksa değil mi?" tartışmasını başlattı.
Bu tartışma, 2006 yılında Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) toplanmasına ve Plüton’un gezegenlikten çıkarılarak "cüce gezegen" sınıfına dahil edilmesine neden oldu. Bilim dünyasında yarattığı bu "kaos" nedeniyle, ona anlaşmazlık tanrıçasının adı verildi.
BUZDAN BİR DEV
Eris, Güneş sistemindeki en büyük cüce gezegenlerden biridir ve kütle açısından Plüton'u geride bırakır.
- Boyut ve Kütle: Yaklaşık 2.326 kilometre çapındadır. Plüton ile neredeyse aynı boyutta olmasına rağmen, ondan %28 daha ağırdır. Bu da Eris'in daha fazla kayaç yapıya sahip olduğunu gösterir.
- Yüzey ve Parlaklık: Eris, Güneş sistemindeki en yansıtıcı cisimlerden biridir. Yüzeyi neredeyse tamamen metan buzuyla kaplıdır ve üzerine düşen ışığın %96'sını yansıtır. Bu, onu yeni yağmış temiz bir kar tabakasından bile daha parlak yapar.
- Sıcaklık: Güneş'ten o kadar uzaktır ki yüzey sıcaklığı -230°C ile -243°C arasında değişir. Bu dondurucu soğukta her şey, hatta atmosfer bile donmuş haldedir.
KARANLIĞIN SINIRINDA
Eris, Neptün'ün ötesindeki "Dağınık Disk" adı verilen bölgede yer alır. Burası Kuiper Kuşağı'nın bile ötesinde, Güneş sisteminin en ıssız yerlerinden biridir.
- Uzaklık: Güneş'e olan ortalama uzaklığı yaklaşık 10 milyar kilometredir (68 Astronomik Birim). Bu, Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının 68 katıdır. Işığın Güneş'ten Eris'e ulaşması 9 saatten fazla sürer.
- Yörünge: Güneş etrafındaki bir tam turunu tam 558 Dünya yılında tamamlar. Yörüngesi diğer gezegenlerin aksine çok eğiktir (44 derece), bu yüzden güneş sisteminin düzleminin çok dışına çıkar.
SADIK BİR EŞ
Eris'in bilinen tek uydusu Dysnomia'dır. Mitolojide Eris'in kızı olan Dysnomia, "Kanunsuzluk İblisi"dir.
- Yaklaşık 700 kilometre çapındaki bu uydu, Eris'in etrafındaki turunu 16 günde tamamlar. Dysnomia, gökbilimcilerin Eris'in kütlesini ve yoğunluğunu hesaplamasında anahtar rol oynamıştır.
AZ BİLİNEN İLGİNÇ GERÇEKLER
-
Atmosferi Kar Olarak Yağıyor: Eris Güneş'ten uzaklaştığında, atmosferindeki ince gaz tabakası donarak yüzeye kar gibi çöker. Gezegen Güneş'e yaklaştığında (yaklaşık 250 yıl sonra), bu buz tabakası tekrar süblimleşerek (gaz haline geçerek) geçici bir atmosfer oluşturacaktır.
-
Dünya ile Gün Benzerliği: Eris'in kendi ekseni etrafındaki dönüşü yaklaşık 25,9 saattir. Yani Eris'te bir gün, Dünya'daki bir güne çok yakındır.
- Asteroit Kuşağı'nı Yutar: Mars ve Jüpiter arasındaki ana asteroit kuşağındaki tüm nesneleri bir araya getirseniz, yine de bir Eris etmiyorlar. Eris, tüm asteroit kuşağından daha büyük bir kütleye sahiptir.
- Hiç Ziyaret Edilmedi: Plüton'a giden New Horizons gibi araçların aksine, Eris henüz hiçbir insan yapımı uzay aracı tarafından ziyaret edilmemiştir. Şu anki teknolojimizle oraya gitmek onlarca yıl sürecektir.
Eris’in keşfi, evrenin sandığımızdan çok daha kalabalık ve karmaşık olduğunu kanıtladı. Bugün Eris, Güneş sisteminin kıyısında, sessiz ve parlak bir buz dünyası olarak dönmeye devam ediyor.
