İnsan bazen hayatındaki her şey yerli yerinde görünse bile kendisini hiçbir şeyden keyif alamaz halde bulabilir. Eskiden defalarca dinlediği bir şarkı artık içinde duygu uyandırmayabilir, arkadaşlarıyla geçirdiği saatler eskisi kadar mutlu etmeyebilir, bir zamanlar heyecanla beklediği planlar ise sıradan günlere dönüşebilir. Dışarıdan bakıldığında her şey normal görünse de kişinin iç dünyasında belirgin bir değişim yaşanabilir.
Depresyonda görülebilen bu durumun psikolojideki adı anhedoni. Kişinin daha önce keyif aldığı etkinliklerden, deneyimlerden veya ilişkilerden eskisi kadar zevk alamamasıyla kendini gösteren anhedoni, depresyonun önemli belirtilerinden biri olarak kabul ediliyor. Üstelik bu durum yalnızca mutsuz hissetmekten farklı bir deneyime işaret ediyor.
Anhedoni nedir, nasıl ortaya çıkar?
Anhedoni, en basit tanımıyla kişinin haz alma kapasitesinin azalmasıdır. Müzik dinlemek, yemek yemek, sosyalleşmek, hobilerle ilgilenmek ya da uzun zamandır beklenen bir etkinliğe katılmak eskisi kadar tatmin edici gelmeyebilir.
Bu süreçte kişi, eskiden sevdiği şeyleri yapmayı tamamen bırakmak zorunda değildir. Bazen etkinliklere katılmaya devam eder ancak bunlardan aldığı keyfin azaldığını fark eder. Bazen de daha önce kendiliğinden ortaya çıkan istek ve heyecan yerini isteksizliğe bırakır.
Anhedoni yaşayan bir kişi, sevdiği insanlarla birlikteyken bile kendisini duygusal açıdan uzak hissedebilir. Güzel bir haber aldığında beklediği sevinci yaşayamaması ya da uzun zamandır istediği bir şeyi gerçekleştirdiğinde yeterince mutlu olamaması, bu deneyimin farklı yansımaları arasında yer alabilir.
Ancak her keyifsizlik veya isteksizlik anhedoni anlamına gelmez. Yoğun stres, uykusuzluk, tükenmişlik ve çeşitli sağlık sorunları da kişinin günlük yaşamdan aldığı keyfi azaltabilir.
Depresyon beynin ödül sistemini nasıl etkiliyor?
Araştırmalar, depresyonun beynin ödül ve motivasyon süreçleriyle ilişkili işleyişini etkileyebildiğini gösteriyor. Bu süreçlerde yalnızca bir şeyden haz almak değil, o şeyi istemek, elde etmeyi beklemek ve ona ulaşmak için çaba göstermek de önemli rol oynuyor.
Beynin ödülle ilişkili sistemlerinde görev alan dopamin gibi kimyasal haberciler, motivasyon ve ödül beklentisiyle bağlantılı süreçlerde etkili oluyor. Depresyonda bu süreçlerin işleyişinde değişiklikler görülebiliyor. Bunun sonucunda kişi, normal şartlarda kendisini harekete geçirecek etkinliklere karşı daha az istek duyabiliyor.
Burada önemli bir ayrım bulunuyor: Bir şeyden zevk almak ile o şeyi yapmak istemek aynı süreç değil. Kişi bir etkinliğe başladıktan sonra bir miktar keyif alabilir ancak o etkinliğe başlamak için gereken motivasyonu bulamayabilir. Bazı kişilerde ise etkinliğin kendisi de eskisi kadar keyif vermez.
Bu sebeple depresyonda yaşanan değişimi yalnızca mutsuzluk üzerinden değerlendirmek yeterli olmayabilir. Bazen asıl belirginleşen durum, daha önce kendiliğinden ortaya çıkan isteklerin ve olumlu duyguların zayıflamasıdır.
Sevilen şeyler neden yabancılaşmış gibi hissettiriyor?
Anhedoninin günlük yaşamdaki etkisi çoğu zaman küçük değişimlerle fark edilir. Kişi sevdiği diziyi açmak istemeyebilir, arkadaşlarından gelen buluşma tekliflerini geri çevirebilir ya da hafta sonu için yaptığı planları sürekli erteleyebilir.
Bir süre sonra bu durum, kişinin kendisini çevresinden uzaklaştırmasına da yol açabilir. Sosyal etkinliklerden alınan keyif azaldıkça insanlarla görüşmek daha yorucu gelebilir. Daha az görüşmek ise kişinin kendisini yalnız hissetmesini ve günlük yaşamdan uzaklaşmasını kolaylaştırabilir.
Bu noktada kişinin yaşadıklarını iradesizlik, tembellik veya nankörlük olarak değerlendirmemek önem taşıyor. Depresyonla ilişkili belirtiler, kişinin gündelik alışkanlıklarını ve duygusal tepkilerini etkileyebilir. Her zamanki gibi hissedememek, kişinin sevdiği insanları artık sevmediği ya da hayatındaki güzel şeylerin değerini bilmediği anlamına gelmez.
Anhedoni yaşayan biri ne yapabilir?
Öncelikle bu durumun ne zamandır devam ettiğine ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğine dikkat etmek gerekiyor. Kısa süreli keyifsizlik ile haftalar boyunca devam eden, sosyal ilişkileri ve günlük işlevleri etkileyen bir değişim aynı şekilde değerlendirilmemeli.
Kişinin eskiden keyif aldığı etkinliklere küçük adımlarla geri dönmesi, uyku ve günlük rutinini mümkün olduğunca düzenli tutması ve güvendiği insanlarla iletişimini sürdürmesi yardımcı olabilir. Bununla birlikte kişi kendisini zorlayarak hemen mutlu olmaya çalışmak zorunda değildir.
Keyif alamama hali devam ediyor, günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyor veya umutsuzluk gibi başka belirtilerle birlikte görülüyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak önem taşıyor. Anhedoni depresyonla ilişkili olabilse de tek başına depresyon tanısı koymak için yeterli değildir. Uygun değerlendirme sonrasında psikoterapi ve gerekli görüldüğünde ilaç tedavisi gibi seçenekler ele alınabilir.
Eskiden mutlu eden şeylerin artık aynı duyguyu vermemesi, kişinin zayıf ya da nankör olduğu anlamına gelmez. Bu değişim, ruhsal sağlığın desteklenmeye ihtiyaç duyduğuna işaret eden önemli bir belirti olabilir.
