Türk milletinin Kurtuluş Savaşı’nda yazdığı destansı istiklal mücadelesinin zaferle taçlanmasının ardından, modern Türkiye Cumhuriyeti’nin rejimini ve adını tescil eden 29 Ekim 1923, Türk tarihinin en parlak dönüm noktasıdır.
Osmanlı İmparatorluğu’nun külleri üzerine kurulan, egemenliğin kayıtsız şartsız millete devredildiği bu büyük tarih; sadece bir yönetim biçimi değişikliği değil, yüzyıllardır ümmet toplumundan birey ve yurttaş bilincine geçişin devrim niteliğindeki en büyük adımıdır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kürsüsünden gürleyen "Türkiye Devleti’nin hükümet şekli cumhuriyettir" kararıyla taçlanan bu tarihi sürecin nedenleri, arka planı, ilan eden kilit figürler, sonuçları ve tarihin tozlu sayfalarında kalan az bilinen detayları.
CUMHURİYETE GİDEN SÜREÇ
1923 yılının sonbaharına gelindiğinde, askeri zaferler kazanılmış, Lozan Barış Antlaşması imzalanmış (24 Temmuz 1923) ve yeni devletin başkenti Ankara olarak belirlenmişti. Ancak hukuki ve idari anlamda çok büyük bir belirsizlik hâkimdi.
-
Rejim Tartışmaları ve Hükümet Krizi: Osmanlı İmparatorluğu resmen olmasa da hukuken ortadan kalkmış, ancak devletin rejiminin ne olacağı (padişahlık mı, halifelik mi, başkanlık mı yoksa cumhuriyet mi) netlik kazanmamıştı.
-
1 Kasım 1922’de Saltanatın Kaldırılması: Saltanatın kaldırılmasıyla "devlet başkanlığı" ve "rejim" sorunu açıkta kalmıştı. Hükümet kurma yöntemleri (Meclis Hükümeti Sistemi) tıkanmış, bakanların seçimi uzun tartışmalara yol açmıştı.
-
"Kabine Sistemi" Zorunluluğu: Meclis içinden tek tek bakan seçmek yerine, bir başbakan atanarak kabinenin kurulması ve yürütme erkinin hızlandırılması acil bir zorunluluk haline gelmişti.
ÇANKAYA'DA TARİHİ YEMEK
27 Ekim’de hükümetin istifa etmesi ve meclisin yeni kabineyi kuramaması üzerine kriz zirveye ulaştı. Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde aralarında İsmet İnönü, Fethi Okyar, Kazım Paşa (Özalp), Halit İlâş ve Fuat Paşa’nın bulunduğu yakın mesai arkadaşlarını akşam yemeğine davet etti.
-
"Yarın Cumhuriyet’i İlan Edeceğiz": Yemek sırasında durumu özetleyen Mustafa Kemal Paşa, masadaki arkadaşlarına kesin kararını şu sözlerle açıkladı: "Efendiler! Yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz!"
-
Sabaha Kadar Süren Çalışma: Yemekten sonra İsmet İnönü ile birlikte kaleme alınan anayasa (Teşkilât-ı Esasiye) değişiklik tasarısı hazırlandı. Tasarıda yer alan "Türkiye Devleti’nin hükümet şekli cumhuriyettir" ibaresi, ertesi gün meclis kürsüsünden okunacaktı.
KİLİT FİGÜRLER
-
Mustafa Kemal Atatürk: Fikri altyapısını yıllardır tasarladığı, milleti bağımsızlığa kavuşturduğu gibi rejimini de çağdaş uygarlık düzeyine çıkaran lider; Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı.
-
İsmet İnönü (İnönü): Lozan kahramanı, Cumhuriyet’in ilanı bildirgesini meclise sunan ve Türkiye’nin ilk Başbakanı.
-
Fethi Okyar: İstifa eden hükümetin başbakanı; cumhuriyetin ilanı sırasında TBMM Meclis Başkanı olarak süreci yöneten devlet adamı.
-
Kazım Özalp, Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele: Kurucu kadro içerisinde yer alan ve meclis içi dengeleri yöneten kilit komutanlar.
TÜRK TARİHİ İÇİN ÖNEMİ
-
Rejim Belirsizliğinin Son Bulması: Devletin adı ve rejimi uluslararası alanda ve iç hukukta kesinleşti; "kim yönetecek, nasıl yönetilecek" tartışmalarına son nokta konuldu.
-
Egemenliğin Kayıtsız Şartsız Millete Devri: "Hakimiyet bilâ kayd ü şart milletindir" ilkesi anayasal güvenceye kavuştu, tebaalıktan yurttaşlığa geçiş tescillendi.
-
Modernleşme Devrimlerinin Kapısı Aralandı: Cumhuriyetin ilanı; halifeliğin kaldırılması, harf devrimi, kıyafet devrimi, kadın hakları ve medeni kanun gibi çağdaşlaşma hamlelerinin önünü açan çelikten bir zemin oluşturdu.
AZ BİLİNENLER
1. İsmi Oylamada "Yaşasın Cumhuriyet!" Sesleriyle Kabul Edildi
29 Ekim 1923 akşamı mecliste yapılan oylamada, salonda bulunan 158 milletvekilinin tamamı oy birliğiyle Cumhuriyet'in ilanına "Evet" dedi. Karar açıklandığında meclis salonu dakikalarca "Yaşasın Cumhuriyet!" sesleri ve alkışlarla inlemiştir.
2. Cumhurbaşkanlığı Seçimi Neden Tek Adaylı Oldu?
Cumhuriyet ilan edildikten hemen sonra yapılan Cumhurbaşkanlığı seçiminde, o sırada salonda bulunan 158 milletvekilinin tamamının oyu Mustafa Kemal Paşa’ya verildi (Diğer milletvekilleri il gezilerinde veya meclis dışındaydı). Böylece Atatürk, Türk siyasi tarihinde oy birliğiyle seçilen ilk ve tek cumhurbaşkanı oldu.
3. Fevzi Çakmak Meclis’e Gelemediği İçin Oy Veremedi
Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak, o günlerde resmi bir teftiş ve inceleme gezisi nedeniyle İstanbul'daydı. Bu yüzden tarihi oylamada salonda bulunamadı, ancak daha sonra Ankara'ya döndüğünde kararı büyük bir coşkuyla desteklediğini belirtti.
4. 101 Pare Top Atışı ile Kutlanması
Cumhuriyetin ilanı, 29 Ekim gecesi mecliste kabul edildikten hemen sonra Ankara'da 101 pare top atışı ile halka duyuruldu. Ankara sokaklarına dökülen binlerce vatandaş sabaha kadar meşaleler ve bayram coşkusuyla kutlama yaptı. Resmi bayram olarak kutlanması ise bir yıl sonra, 1924'te kararlaştırıldı.
