Tarih sayfalarını tam 327 yıl geriye çevirdiğimizde, Osmanlı İmparatorluğu ve Avrupa tarihi için "hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağı" o soğuk kış gününe gidiyoruz.
26 Ocak 1699’da, bugün Sırbistan sınırları içinde kalan Karlofça’da (Sremski Karlovci) imzalanan antlaşma, Osmanlı’nın Avrupa’daki mutlak üstünlüğünün sona erdiğinin ve "Büyük Geri Çekilme"nin resmen başladığının tesciliydi.
16 YILLIK YIKIM
Karlofça, bir gecede imzalanan bir belge değil, 16 yıl süren yıkıcı bir savaşın (Kutsal İttifak Savaşları) sonucuydu.
- II. Viyana Kuşatması’nın Artçıları: 1683’teki başarısız kuşatmanın ardından Papa’nın çağrısıyla Osmanlı’ya karşı "Kutsal İttifak" kuruldu.
- Tükenen Ordu ve Hazine: Osmanlı; Avusturya, Lehistan, Venedik ve sonradan katılan Rusya ile aynı anda dört cephede savaştı. Zenta Muharebesi’nde alınan ağır yenilgi ve Sadrazam Elmas Mehmed Paşa’nın şehit düşmesi, Osmanlı’nın barış masasına oturmasını zorunlu kıldı.
MASADAKİ TARAFLAR
Karlofça, diplomasi tarihinde "aracı devletler" vasıtasıyla yürütülen ilk büyük kongrelerden biridir.
|
Taraf Devletler |
Aracı Devletler |
|
Osmanlı İmparatorluğu |
İngiltere |
|
Avusturya (Kutsal Roma İmparatorluğu) |
Hollanda |
|
Venedik Cumhuriyeti |
|
|
Lehistan (Polonya) |
|
|
Rusya (Ayrı bir ateşkes imzaladı) |
KİM NE KAZANDI?
Osmanlı İmparatorluğu, tarihinin o güne kadarki en büyük toprak kaybını bu antlaşmayla yaşadı:
- Avusturya: Macaristan’ın büyük bir kısmını, Erdel’i ve Hırvatistan’ı alarak Orta Avrupa’nın lideri oldu.
- Venedik: Mora Yarımadası’nı ve Dalmaçya kıyılarını ele geçirdi.
- Lehistan: Podolya ve Ukrayna’yı Osmanlı’dan geri aldı.
- Rusya: Karlofça’da kalıcı bir barış imzalamadı; bir yıl sonra İstanbul Antlaşması ile Azak Kalesi’ni alarak Karadeniz’e inme yolunda ilk büyük adımını attı.
DİPLOMASİ VE PSİKOLOJİK KIRILMA
Karlofça, Türk tarihinde sadece toprak kaybı demek değildir; bir zihniyet devrimidir:
- Savunma Dönemi: Osmanlı artık fetih yapan değil, elindeki toprakları savunmaya çalışan bir devlete dönüştü.
- Diplomasinin Yükselişi: Osmanlı ilk kez masa başında kaybettiğini fark etti. Bu durum, "Reisü'l-küttab" (Dışişleri Bakanlığı’nın temeli) makamının önemini artırdı. Artık kılıcın yetmediği yerde kalemin gücü aranmaya başlandı.
- İngiltere ve Hollanda’nın Etkisi: Batılı devletlerin Osmanlı üzerindeki siyasi ve diplomatik baskısı bu antlaşmayla kurumsallaştı.
AZ BİLİNEN İLGİNÇ BİLGİLER
- Dünya Diplomasi Tarihinde Bir İlk: "Yuvarlak Masa": Karlofça pazarlıkları sırasında hiçbir delegasyonun bir diğerinden üstün görünmemesi ve protokol krizi çıkmaması için tarihte ilk kez yuvarlak masa kullanılmıştır. Ayrıca her delegasyonun içeri aynı anda girebilmesi için barışın imzalandığı çadıra dört farklı kapı açılmıştır.
- Barış Şapeli: Antlaşmanın imzalandığı tepeye daha sonra "Barış Şapeli" (Chapel of Peace) inşa edilmiştir. Bugün bu şapel hala ayaktadır ve dört kapılı yapısıyla Karlofça’nın ruhunu yansıtır.
- Rami Mehmed Paşa’nın Başarısı: Osmanlı’yı temsil eden Reisü'l-küttab Rami Mehmed Paşa, o kadar etkileyici bir diplomasi yürütmüştür ki, tamamen yok olma sınırındaki Osmanlı'nın Banat yaylası ve Temeşvar gibi kritik yerleri elinde tutmasını sağlamıştır.
- 25 Yıl Şartı: Antlaşma kağıt üzerinde 25 yıl geçerli olacaktı ve garantörü Avusturya idi. Bu, Osmanlı tarihinde bir başka devletin "garantör" kabul edildiği ilk antlaşmadır.
Karlofça, Osmanlı Devleti için bir duraklama döneminden "Gerileme Dönemi"ne geçişin resmi ilanıdır. Ancak aynı zamanda, Osmanlı’nın modern diplomasiyi öğrenme sürecini başlatmış ve Batılılaşma çabalarının (Lale Devri’ne giden yol) tohumlarını atmıştır.