Bundan tam 112 yıl önce, Temmuz 1914’te Avrupa’nın ortasında ateşlenen tek bir kurşun; imparatorlukları haritadan silecek, 20 milyondan fazla insanın hayatını kaybetmesine yol açacak ve modern dünyanın siyasi, coğrafi ve kültürel haritasını kökten değiştirecek devasa bir felaketin fitilini ateşledi.
Tarihe I. Dünya Savaşı veya o günkü adıyla "Bütün Savaşları Bitirecek Savaş" (The Great War) olarak geçen bu topyekün harp; cephe gerisindeki sivillerden sanayi çarklarına, kimyasal silahlardan havada ve denizaltında yürütülen teknolojik kapışmaya kadar insanlık tarihinin gördüğü en yıkıcı trajedilerden biri oldu.
Dünya tarihini ikiye bölen bu küresel felaketin nedenlerini, savaşı başlatan ve bitiren düğüm noktalarını, öne çıkan komutanları, Türk milleti için hayati önemini ve az bilinen şaşırtıcı detaylarını derinlemesine masaya yatıyoruz.
PATLAMAYA HAZIR BARUT FIÇISI
Savaş, 1914 yılında birdenbire ortaya çıkmadı; aksine 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren biriken emperyalist rekabetin doğal bir sonucuydu:
- Sömürgecilik ve Sanayi Rekabeti: Sanayileşmesini geç tamamlayan Almanya ve İtalya'nın, dünyayı çoktan paylaşmış olan İngiltere ve Fransa ile küresel pazarlar ve ham madde kaynakları için girdiği amansız rekabet.
- Silahlanma Yarışı ve Bloklaşma: Devletler arasındaki tırmanan gerilim, dünyayı iki büyük bloğa ayırdı: İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya [sonradan taraf değiştirdi], Osmanlı İmparatorluğu ve Bulgaristan) ve İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya, ABD, Japonya ve diğerleri).
- Milliyetçilik Akımı: Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik düşüncesi, özellikle Avusturya-Macaristan ve Osmanlı gibi çok uluslu imparatorlukların bünyesindeki etnik grupları ayaklandırdı.
- Panslavizm ve Alsas-Loren Sorunu: Rusya’nın Balkanlar’daki Slav halklarını kendi çatısı altında toplama arzusu (Panslavizm) ile Fransa’nın 1871’de Almanya’ya kaptırdığı zengin kömür ve demir yataklarına sahip Alsas-Loren bölgesini geri alma hırsı savaşı kaçınılmaz kıldı.
PİMİ ÇEKEN KURŞUN VE MÜHÜRLENEN SON
Savaşı Başlatan Olay: Saraybosna Suikastı (28 Haziran 1914)
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu Veliahtı Arşidük Franz Ferdinand ve eşi Sophie, 28 Haziran 1914'te Saraybosna'yı ziyareti sırasında, Sırp milliyetçisi bir örgüt (Kara El) mensubu olan Gavrilo Princip adlı genç tarafından silahlı suikasta uğradı. Bu suikast domino etkisini başlattı: Avusturya-Macaristan Sırbistan’a savaş açtı; Rusya Sırbistan’ın yanında mobilizasyon başlattı, Almanya Rusya’ya, Fransa ve İngiltere de Almanya’da savaşa dahil olarak gün içinde tüm Avrupa’yı ateşe attı.
Savaşı Bitiren Olay: Almanya'nın Teslimiyeti ve Compiègne Ateşkesi (11 Kasım 1918)
Savaşın gidişatını değiştiren en büyük kırılma, 1917 yılında taze insan gücü ve sanayi üretimiyle ABD’nin İtilaf Devletleri yanında savaşa girmesi oldu. Rusya’daki Bolşevik İhtilali ile Çarlık düştü ve Rusya savaştan çekildi (Brest-Litovsk Antlaşması). Ancak Batı Cephesi'nde Amerikan birliklerinin bastırması, Alman ordusunun tükenmesi ve Bulgaristan ile Osmanlı'nın peş peşe savaştan çekilmesi Almanya'yı çökeltti.
11 Kasım 1918 sabahı saat 05:00'te Fransa'nın Compiègne Ormanı'nda bir tren vagonunda imzalanan ateşkes ile aynı gün saat 11:00'de (11. ayın, 11. gününün, saat 11'inde) silahlar nihayet sustu.
PARLAYAN KOMUTANLAR
I. Dünya Savaşı, stratejik zekaları ve askeri liderlikleriyle tarihe geçen unutulmaz komutanlar çıkardı:
- Mustafa Kemal Paşa (Osmanlı): Çanakkale’de Arıburnu, Anafartalar ve Conkbayırı’nda gösterdiği askeri dehayla İtilaf Donanması’nı ve kara ordusunu durdurarak Çanakkale Zaferi’nin mimarı oldu. Daha sonra Doğu Cephesi’nde Muş ve Bitlis’i Ruslardan geri aldı; Doğan krizlerde askeri öngörüsüyle Türk milletinin meşale liderine dönüştü.
- Ferdinand Foch (Fransa): Müttefik Kuvvetler Başkomutanlığına getirilen Foch, 1918’deki İkinci Marne Meydan Muharebesi ve Yüz Gün Taarruzu ile Alman ordularını püskürterek müttefiklere zaferi getiren Fransız generaldir.
- Paul von Hindenburg & Erich Ludendorff (Almanya): Doğu Cephesi’nde Tannenberg Muharebesi’nde devasa Rus ordularını imha ederek efsaneleşen ve savaşın son yıllarında Almanya’nın fiili askeri diktatörleri haline gelen ikili.
- Edmund Allenby (İngiltere): Filistin ve Suriye cephesinde Osmanlı ordularına karşı yürüttüğü hareketli savaşla Kudüs ve Şam’ı ele geçiren İngiliz komutan.
- Kâzım Karabekir & Halil Kut Paşalar (Osmanlı): Halil (Kut) Paşa, Kut'ül Amare’de İngiliz ordusunu tüm tümenleriyle esir alarak tarihin en büyük zaferlerinden birini kazandı. Kâzım Karabekir ise Doğu’da Ermeni ve Rus ilerleyişini durduran kilit ordu komutanı oldu.
BİR İMPARATORLUĞUN SONU BİR MİLLETİN DOĞUŞU
Osmanlı İmparatorluğu, 29 Ekim 1914’te Goeben ve Breslau (Yavuz ve Midilli) zırhlılarının Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa resmen girdi. Savaş Türk milleti için tam anlamıyla bir "Varoluş ve Beka" mücadelesiydi:
- Çok Cepheli Dehşet: Türk askeri Çanakkale, Sarıkamış (Kafkas), Irak (Kut'ül Amare), Kanal (Süveyş), Filistin-Suriye, Hicaz-Yemen ve hatta müttefiklere yardım için Galiçya, Romanya ve Makedonya cephelerinde aynı anda dövüştü.
- Çöküş ve Mondros: Savaşın sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) ve ardından gelen Sevr Antlaşması ile 600 yıllık Osmanlı İmparatorluğu fiilen ve hukuken parçalandı; İstanbul ve Anadolu işgale uğradı.
- Milli Mücadele’nin Mayalanması: Çanakkale’de kazandığı askeri itibar ile Mustafa Kemal Paşa, Türk milletinin doğal lideri haline geldi. I. Dünya Savaşı'nda pişmiş genç ve mektepli subay kadrosu ile tükenmiş ama pes etmeyen Anadolu halkı, I. Dünya Savaşı'nın enkazı içinden Kurtuluş Savaşı'nı çıkararak Türkiye Cumhuriyeti'ni kurdu.
AZ BİLİNENLER
Gavrilo Princip'in "Yanlış Dönüş" Şansı
Arşidük Ferdinand’a yapılan ilk bombacı saldırısı başarısız olmuştu. Ferdinand ve eşi belediye binasından ayrılıp hastanedeki yaralı kurmaylarını ziyarete giderken, makam şoförü güzergahı karıştırıp yanlış bir sokağa saptı. Arabayı geri vitese takmaya çalışırken motor stop etti. O sırada şans eseri köşedeki Schiller Şarküterisi'nden çıkan suikastçı Gavrilo Princip, durmuş haldeki arabanın içinde Arşidük ve eşini tam karşısında buldu ve iki el ateş etti.
1914 Noel Ateşkesi (Noel Mucizesi)
Savaşın ilk aylarında, 1914 Noel gecesinde Batı Cephesi'ndeki (Batı Flanders) Alman ve İngiliz askerleri siperlerinden silahsız çıkarak tarafsız bölgede ("No Man's Land") bir araya geldi. Birbirlerine hediyeler, tütün ve çikolata ikram eden düşman askerleri, hediyeleşip birlikte Noel ilahileri söylediler ve tarafsız bölgede futbolda maç yaptılar (Almanların 3-2 kazandığı rivayet edilir). Bu insani an, ertesi gün komutanların müdahalesiyle kanlı savaşa geri döndü.
Şanzelize’ye Yürüyen "Taksi" Ordusu (Marne Muharebesi)
1914’te Alman ordusu Paris’e sadece 50 km yaklaşmıştı. Fransız ordusu acilen cepheye takviye birlik göndermek zorundaydı ancak tren hatları yetersizdi. Paris Askeri Valisi, şehirdeki 600’den fazla kırmızı Paris taksisini kamulaştırdı. Taksiler gece boyunca binlerce Fransız askerini cepheye taşıdı ve Marne’da Alman ilerleyişi durduruldu. Tarihe "Marne Taksileri" olarak geçen bu olay savaşı kurtardı.
Savaşın İlk ve Son Kurbanı Aynı Mezarlıkta
Savaşta ölen ilk İngiliz askeri (John Parr, 17 yaşında, 1914) ile savaşın bitiminden sadece 9 dakika önce saat 10:51'de ölen son İngiliz askeri (George Edwin Ellison, 1918), Belçika'daki Saint-Symphorien Askeri Mezarlığı'nda tam karşı karşıya gömülüdür. Kaderin bir oyunu olarak aralarında sadece birkaç metre vardır.
Eski İngiltere Dışişleri Bakanı Sir Edward Grey’in Kehaneti:
"Bütün Avrupa'da lambalar birer birer sönüyor; onların bizim ömrümüz boyunca bir daha yandığını göremeyeceğiz."
I. Dünya Savaşı, yalnızca bir askeri çatışma değil; imparatorluklar çağını kapatıp ulus devletler çağını açan, endüstriyel yıkımın ve teknolojik harp konseptinin insanlık vicdanında derin yaralar açtığı küresel bir kıyamettir.
